Anticlaudianus sive

De officiis viri boni et perfecti

1182/83

___________________________________________________

Liber nonus

Iam pedites in bella ruunt, iam sanguinis audent

Fundere primicias, iam libamenta cruoris

Prima dare affectant primeuaque uulnera belli.

Pulueris insurgunt nebule, nouus imber inundat

5

In terris, dum tela pluunt, dum pulueris imber

Funditur, et celum telorum nubila uelant,

Et ferri splendore nouo noua fulgura lucent.

Mente calens, feruens animo, flammata furore,

Prima uiro mouet assultus Discordia, primum

10

Aggreditur Martem, primo casura tumultu.

Impetus urget equos, Lis suggerit arma, sagitam

Ira ministrat ei. Furor arcum preparat, ensem

Liuor et ad pugnam reliquis feruencius ardet.

Ergo sagita uolat, prenuncia Martis, et hostem

15

Impetuosa petit, quam totis uiribus actam

Dirigit in iuuenem Discordia. Nec tamen ictus

Dextre mittenti respondet, parma sagitam

Respuit et totos abiectus umbo repellit.

Tunc animi uires et totum robur in unum

20

Colligit et Marti se totum deuouet ille.

Indulget freno iuuenis, calcaribus urget

Cornipedem, nec segnis, hebes, pinguedine lassus,

Lentescit sonipes, sed eodem Martis amore

Militat, hostiles frangens cum milite turmas.

25

Aduersas igitur partes inuadit et ipsis

Hostibus occurrens, uagina liberat ensem.

Nec tonat ille minis, sed solo fulminat ense,

Ferro cuncta probat nec uerbo disputat, immo

Verberibus multisque modis concluditur hosti.

30

Excipit a reliquis illam que prima furoris

Causa fuit, que prima dedit fomenta laborum.

Hanc igitur mucrone petens, a corpore uitam

Extorquet, cogitque mori quam uiuere mundo

Mors erat, et mundi mortem mors una retardat.

35

Non satis est uidisse mori, plus exigit hostis:

Ense metens caput, a trunco diffibulat ora,

Et merito caput a trunco discordat in illa

Per quam lis, odium, rabies, dissensio, rixa

Prima fuit, per quam primo conflictus et ire

40

Primeuique metus et belli prima cupido.

Ergo solo iacet exanimis que reddidit olim

Exanimes alios, sed ea moriente, suorum

Emoritur uirtus, unius pena redundat

In multas, morbus capitis descendit in artus.

45

Iam Timor ipse timet, Lis subditur, Ira tepescit,

Mitescit Rabies, cadit Impetus, occidit ipse

Liuor, languescit Odium, Furor arma resignat.

Assunt uirtutes iuueni, que Martis eodem

Succense stimulo, reliquos armantur in hostes;

50

Hos perimunt illosque fugant, bellatur in omnes.

Vera Fides perimit Odium, Concordia Litem,

Pax Iram, Rabiem Constancia Spesque Timorem.

Non minor ad pugnam sed maior surgit in iram

Pauperies, non ense tonans, non fulgure teli

55

Bella minans, nulla lorice ueste refulgens,

Nec clipeo munita latus, nec casside uultus,

Sed nodis uariis callosa, nec arte polita;

Sed uultus ueteres retinens primamque figuram,

Claua uicem gerit armorum, sed quod minus arma

60

Dant, supplent animi, dat mens quod perdit in armis.

Pauperies ruit in iuuenem clauaque minatur

Funera, librat eam, librata percutit. Ictum

Ille stupet, tanto dum cassis subsidet ictu,

Sed tamen instantis ictus Constancia partem

65

Eludit mucrone suo; magis ergo furore

Vritur et magno strepitu bacchatur Egestas,

Dum uidet in cassum clauam seuire nec illam

Respondere sibi. Tunc ictus dupplicat, immo

Multiplicat, sed claua suo nugatur in ictu;

70

Nam quociens claue Paupertas obicit ictus,

Argumenta suo Virtus mucrone refellit.

Sed postquam sua bella uidet nil posse, ministros

Acrius ad pugnam stimulat: Labor irruit, instat

Esuries, Sitis insultat, Ieiunia pugnant,

75

Insurgunt uigiles Cure, dant arma Labori

Gleba, lapis, fustes, telum de stipite querno.

Esuries armata capit carecta, ministrat

Tela Sitis, relique paribus bacchantur in armis.

Sed iuuenis prior occurrit, prior obuiat hosti,

80

Pauperiem prior aggreditur celerique uolatu

Cornipedis pariterque suo cognamine nitens,

Accumulat uires haste qua deicit illam

Que terre deiecta iacet. Petit ergo iacentem;

Non tamen illius scrutatur uiscera ferro,

85

Nec rotat ense caput, nec inhebriat ora cruore,

Funere famoso dedignans claudere uitam

Hostis et insigni leto pensare ruinam.

Sed conculcat eam, confundens ora iacentis,

Deiectamque solo pedibus triturat equinis.

90

Cogitur ergo mori iamdudum mortua mundo

Pauperies nec mors animum predatur in illa,

Sed pocius mens una manet languetque repensa

Mors a mente minor, multumque diuque resistit

Mens morti, tandemque simul cum morte recedit;

95

Dum sic in fatum concedit iuraque fati

Paupertas, proprium moriens depauperat agmen.

Cetus eget: qui diues erat, dum uixit Egestas,

Ejus diuicie pereunt omnisque facultas

Pauperie pereunte perit; coguntur egere

100

Conciues, quos illa prius ditauit egendo.

Languescit Labor exhaustus, Sitis effugit, arma

Deicit Esuries, fugiunt Ieiunia, Cure

Depereunt; sic turba minor majore ruina

Deprimitur populusque perit pereunte magistro.

105

Ergo Quies Penam, Sacies Ieiunia, Curas

Pax fugat, Esuriem deuicit Copia, languet

Vbertate Sitis et uicta Carencia cedit.

Tunc comitum supplere uolens Intamia casus,

Forcior assurgit, sociorum uendere mortes

110

Temptat et hostili leto saciare dolorem.

Irruit in iuuenem, sed uerbo preuenit ictum,

Et uerbis accuens conuicia: «Proh pudor!» inquit,

«Gens euo, sensu, cautela, uiribus, armis

Pollens unius iuuenis subcumbet inhermi

115

Milicie nostraque feret de gente triumphum

Iste puer?» Nec plura loquens, delegat in illum

Telum, demonstrans facto quod uoce minatur.

Missile decurrens cum uerbo uerberat auram,

Nec uice legati pacem denunciat, immo

120

Bella gerit, cursuque ruens, Infamia telum

Insequitur, telo cursu contendit et hostem

Ense petit, mucrone uolens succurrere telo,

Vt, si forte uiri deludant arma sagitam,

Vel modica teli rabies deseuiat ira,

125

Teli mucro furens algentes suppleat iras.

Ergo sagita, memor dextre que miserat illam,

Insilit in frontem iuuenis, sed cassis euntem

Sistit, eam retinet, gressus negat, obstat eunti.

Sed teli supplere uolens Infamia lapsum,

130

Succurrit telo, nudo mucrone, sed ictum

Excipit a galea medius Fauor, ensis ab ictu

Decidit et comitis supplet male dampna sagite.

Sed postquam ducis insultus nil posse clientum

Turba uidet, magis in rabiem succenditur; ergo

135

Forcius arma rapit, pugnant Contagia, Murmur

Irruit, insurgunt Conuicia, Dedecus instat.

Sed iuuenis nec mente iacet, nec frangitur hoste,

Nec terrore pauet, nec uulnere lesus oberrat,

Sed cornu quo Fama sue preconia laudis

140

Intonat, ad tempus Fame subducit et hostem

Hoc mucrone ferit, uires in uulnere multo

Monstrat et egressus crebro reseratur in ictu.

Hostis in occasu Pudor occidit, arma reponit

Murmur, mutescunt Conuicia, Dedecus iram

145

Nescit, Contemptus moritur, Contagia cedunt.

Dedecus ergo Fauor extinguit, Fama Pudorem;

Gloria supplantat Murmur, Conuicia Laudes,

Contemptum predatur Honor, Contagia Virtus.

Quamuis pigra foret, quamuis longeua Senectus,

150

Quamuis delirans, quamuis torpore fatiscens,

Prona tamen calet in bello, iuuenescit in armis,

Nec baculi iam querit opem, suffulta furore,

Nec regimen poscit que substentatur ab ira,

Debilitate potens, morbo robusta, dolore

155

Diues, segnicie fortis, pigredine prompta.

Ergo propinqua neci, morti uicina propinque,

Florida canicie, rugis sulcata Senectus

Oppositum ruit in iuuenem, nec primitus instat

Ense, nec aggreditur telo, nec cuspide pulsat,

160

Sed quadam specie lucte cognatur ut illum

In terram demittat, equm subducat et armis

Exutum liber gladius grassetur in hostem.

Sed monitu calcaris equs succensus in illam

Irruit et terre miseram deponit, at illa

165

Exurgens uires pariter cum mente resumit.

Vertit in arma manus et spem deponit in armis,

Sed cassis torpore iacet, scalore senescit,

Atque situ scabre morsum rubiginis horret.

Parma suum multa rubigine computat euum

170

Nec uetat ingressum nudata crate sagitis.

Lorice fragiles mordens rubigo cathenas

Dissuit et iunctis addit diuorcia squamis.

Pigritat affixus uagine mucro nec extra

De facili prodit, longo tempore quiescens,

175

Quem Senium nudare parat; sed degener ensis

Respuit egressus istos dextreque monenti

Denegat officium, malens torpore quietis

Vti quam uarios belli sen tire tumultus.

Sed tamen a loculo tandem producitur ensis

180

Segnis, hebes, scalore iacens nec iam memor ire

Bellorum, pacemque magis quam bella requirit

Hic mucro, si mucro tamen de iure uocari

Debeat hic gladius et non mucronis ymago.

Impetit ergo uirum gladio munita Senectus,

185

Vulnus ab ense petit, sed uulneris immemor ensis,

In cassum pulsans, aditus ad uulnera nescit,

Sed stupet ad galeam, uario delirus in ictu.

Ergo Senecta, uidens proprium nil posse furorem,

Miratur seseque dolet sine uulnere uinci;

190

Sed quamuis esset morti uicina, propinquam

Maturare uolens, hostis sibi prouocat ensem.

Sed iuuenis, miseratus eam nec digna rependens

Hosti pro meritis, nolenti uiuere uitam

Concedit fatumque negat sua fata uolenti.

195

Sistit equm, frenum retinens, sermone Senectam

Aggrediens animosque truces et uota retardans,

Prodit in hec: «Cur fata paras, cui proxima fatur

Mors finem, cui uita mori, cui uiuere fatum?

Cur queris tibi concessum? Cur poscis inepte

200

Quod Natura parat, quod mors uicina minatur?

Vtere que restat uita nec quere propinquos

Anticipare dies; uite compendia mortem

Solentur, mortis dispendia uita repenset».

Ergo uicta fugit belloque renunciat, ensem

205

Deicit, expellit clipeum galeamque Senectus

Exuit, et solo baculo contenta recedit.

Debilitas perdit uires belloque recedens

Languescit Morbus, Langor fit morbidus, heret

Lapsus, labuntur Deffectus, Tedia languent.

210

Jam comites errare uidens et cedere pugne

Fletus adest, partemque suam succumbere bello

Luget, et abscisso meret uelamine Luctus

Vtque erat impaciens, gressum maturat et hostem

Impetuosus adit, galeeque resoluere nodos

215

Temptat, ut ad uulnus ingressum preparet ensi.

Sed Risus succurrit ei, mucrone lacertum

Dissuit a trunco, galee manus hesitat, herens

Emoritur proprioque stupet priuata rigore.

Iam Gemitus sua dampna gemit, iam Luctus inundans

220

Assumit sibi se, Fletus lacrimatur et omnis

Turba comes, meret Planctus Lacrimeque madescunt.

Iam Dolor ipse dolet, perdens fomenta doloris,

Deprimitur Pressura, cadunt Lamenta, Ruine

Depereunt omnisque perit uiolencia Luctus.

225

Gaudia Tristiciem, Pressuram Gloria, Planctum

Prosperitas, Lamenta locus, Felicia Casus

Exuperant, uincitque mali fastidia Risus.

At Venus ipsa furit, cui forcior ira nephasque

Maius et insultus peior grauiorque potestas.

230

Dum comitum languere manus, rarescere pugnam

Luget, et hostiles animoque manuque caternas

Crescere, iamque suos dolet expirasse furores,

Ignitam tamen illa facem, que fulminis ipsam

Mentitur speciem, que saxa resoluere, cautes

235

Extenuare solet, ferrum mollescere, rupes

Inflammare, rapit instanter, uibrat in hostem.

Has pugnas, hec bella tremens, hec prelia uitans

Expectare timet iuuenis; fuga consulit illi

Consilioque fuge uenientes effugit ictus.

240

Fax ignita cadit, expirat in aere, uires

Amittit, dum nulla manent fomenta caloris.

Hic tamen a tergo Parthorum more sagitam

Dirigit in Venerem nec fallitur illa, sed ictum

Primo proponit, assumit uulnus et inde

245

Mortem concludit, nec ad hec instare Libido

Argumenta potest, dum sic concluditur illi.

Sic iuueni sub Marte nouo noua laurea cedit:

Dum fugit, ergo fugat; dum cedit, ceditur illi;

Dum cadit, erigitur; uincit, dum uincitur; audet,

250

Dum timet; expugnat, dum pugnam deserit; absens

Instat et in bello preuentus, preuenit hostem.

Dum moritur, sua fata stupet Cytherea, nec ipsam

Credit adesse necem, quamuis mors ipsa loquatur.

Cum per eam soleant alii succumbere leto,

255

Vix credit se posse mori, sed proxima tandem

Fata uidens, prorumpit in has moritura querelas:

«Heu! tociens uictrix uno delirat in actu

Nostra manus, tociens uincens nunc uicta fatiscit

Que falli nescit, quam nunc Fortuna fefellit!

260

Nunc alget meus ille calor, meus ille caminus

Qui solis flammas urit, succendit in undis

Neptunum, Bachum bachari cogit et ipsum

Fulminat igne Iouem, superis furatur honorem

Numinis et multos cogit seruire potentes.

265

Nunc mea tela iacent, quibus olim uictus Achilles

Cessit, degeneri mentitus ueste puellam;

Inque colum clauam uertens, in pensa sagittas,

In fusum pharetras, Alcides degener armis

Totus femineos male degenerauit in actus».

270

Hec ait et uitam pariter cum uoce reliquit.

Iam timet Excessus, jam bello cedere querit,

Iam mens alta cadit, iam mentis decidit ardor,

Dum comitis uidet occasum qui maxima belli

Pars erat et prima tocius Martis origo.

275

Hasta tamen uibrata uolat, sed deuiat, hostem

Dum petit hec; mittensque manus male consulit illi

Que, male dum regitur, errans declinat ab hoste,

Nec saltem clipei partem prelibat eundo.

Tunc iuueni delegat opem Moderancia, ferrum

280

Nudat et hostilem turbat frangitque cateruam.

Pugnat in Excessum Moderancia, sobria Fastum

Aggreditur Racio, Penam Tolerancia, Luxum

Sobrietas, sed pugna fauet Virtutibus, harum

Deffendit partes Victoria. Vincitur ergo

285

Fastus, Luxus abit, cessat Gula, Crapula cedit.

Tunc Carnis Stimulus furtiuo Marte reluctans,

Impetit a tergo iuuenem temptatque latenter

Insultare uiro. Tamen istos prouida sentit

Insultus Racio, nec torpet pigra, sed illi

290

Obuiat, indomitum retinet sistitque furentem.

Sed tamen ille diu Racionis uiribus obstans,

Ex equo contendit ei multumque repugnat

Luctans, et tandem uictus submittitur hosti.

Acrius in iuuenem uolat Imprudencia, nullam

295

Bellandi seruat legem, sed turbine belli

Turbida, nil animo retinet nisi Martis amorem.

Mole sua fixum summa de rupe molarem

Extorquere cupit, sub quo nutaret Achilles,

Alcides gemeret totusque fatisceret Athlas.

300

Sed uires honeri cedunt, et pondere uicta

Vis hebet, atque grauem patitur sub mole ruinam.

Obstat ei Fronesis, et jam sub pondere uictam

Vincit et inuitam feriari cogit ab armis.

Segniciem superat Solercia, Seria Ludum,

305

Vtilitas Dampnum, Studium fugat Occia, Sensus

Stulticiam dampnat, Nugasque Silencia uincunt.

Non ultra retinens iras mentisque tumultus,

Impietas sese bellando predicat et se

Rixando loquitur, uerbis rixatur et ictu

310

Consummat rixas; probat ense quod ore fatetur.

Errat in errore Martis, bellique furore

Plus ferit, inque uia Martis fit deuia, legem

Bellandi sine lege tenens, sine federe fedus.

Dum minus in uulnus deseuit mucro, securim

315

Arripit, ut redimat gladii delicta securi.

Ergo uirum ferit et uires consumit in illo,

Sed iuuenis stat securus sub mole securis.

Assistens Pietas nec ferro militat, immo

Blandiciis precibusque cupit mollescere bellum.

320

Sed tamen imbre precum grauius succenditur ardor

Bellandi, donantque preces fomenta furori.

Sed postquam nil blandicie, nil uerba fauoris,

Nil ualuere preces, Pietas mellita resignat

Verba, rapit ferrum, bellumque refellere bello

325

Incipit et ferrum ferro, fallitque securim

Obiectu clipei, uariosque reuerberat ictus.

Sed tandem uario deuicta labore, fatiscit

Impietas, cedens Marti, sine Marte subacta.

Que restat? Fraus sola; sibi solacia pugne

330

Querit et ad latebras ueteres fraudesque recurrit.

Degeneri pugna, seruili Marte, doloso

Insultu, belli furias mollitur in hostem;

Blandiciis, non blanda tamen, Fraus allicit illum.

Has ergo mouet illa preces et dulcibus afflat

335

Verbis et phaleris dictorum palliat artem:

«O iuuenis cui terra fauet, cui militat ether,

Cui Deus arridet, celum famulatur, et omnis

Applaudit mundus, et totus supplicat orbis,

Reliquiis belli, que uix et forte supersunt,

340

Parce nec in uitulos deseuiat ira leonis.

Vincere cur uictos temptas? Cur bella mouere

Queris in imbelles? Satis est potuisse nec ultra

Nobilitas animi querit, nisi uincere posse».

Dum blandis precibus mentitur uerba precantis,

345

Euocat occulte gladium, maturius ensem

Nudat, et ingeminans ictus, ad uulnera ferrum

Inuitat; sed cassis ad hoc contendit, et ensem

Spernit, nec tali dignatur cedere ferro.

Econtra gerit arma Fides, Fraudisque reffellit

350

Insidias, nudatque dolos et furta reuelat.

Sed postquam nil posse dolos nec pallia fraudis

Fraus uidet, exit bella, fuge committitur, arma

Exuit et uite partem lucratur eundo.

Restat Auaricie strepitus, cui tota furoris

355

Incumbit rabies, tantique pericula Martis

Solus habet, solusque furit, se pluribus offert

Vnus et in solo spem desperado gignit.

Spicula, que multus argenti splendor inignit,

In iuuenem uibrat et ad instar grandinis instant

360

Tela, pluunt haste nubemque sagita figurat.

Ergo telorum siluam pluresque sagitas

Plantat in hostili clipeo uestitque sagitis

Pestis Auaricie, sed telum parcius intrat

Scutum nec clipeo sua spicula firmiter herent.

365

Sed uirtus que dona pluit, que munera spargit,

Nec sepelit nummos, nec opes incarcerat arena,

Sed bene diuicias fundit sine spe redeundi,

Telorum nemus ense secat siluamque recidit.

Instat Auaricie, pugnat constanter et ensem,

370

Quam tenet illa, rapit, armis hostilibus illam

Vincit et in dominam cogit seuire sagitas.

Ergo uicta fugit, pugne stat sola superstes

Filia Fortune, sed eam Fortuna repellit

A bello, natamque monet ne bella mouere

375

Intestina uelit, ne rixam nata parenti

Misceat, aut pugnam moueat germana sorori.

Ergo consilio matris concordat et hostem

Deserit, ignorans cui iustius arma mouere

Posset: sic neutri cedens, famulatur utrique.

380

Iam scelerum superata cohors in regna silenter

Arma refert, et se uictam miratur, et illud

Quod patitur uix esse putat. Non creditur illi

Quod uidet, et Stigias fugit indignata sub umbras.

Pugna cadit, cedit iuueni Victoria, surgit

385

Virtus, succumbit Vicium, Natura triumphat,

Regnat Amor, nusquam Discordia, Fedus ubique.

Nam regnum mundi legum moderatur habenis

Ille beatus homo, quem non lasciuia frangit,

Non superat fastus, facinus non inquinat, urget

390

Luxurie stimulus, fraudis non inficit error.

In terris iam castra locant et regna merentur

Virtutes mundumque regunt, nec iam magis illis

Astra placent sedesque poli quam terrenus orbis.

Iam celo contendit humus, jam terra nitorem

395

Induit ethereum, jam terram uestit Olimpus.

Nec iam corrigitur rastro, nec uomere campus

Leditur, aut curui deplorat uulnus aratri,

Vt tellus auido, quamuis inuita, colono

Pareat, et semen multo cum fenore reddat.

400

Non arbor cultrum querit, non uinea falcem,

Sed fructus dat sponte nouos et uota coloni

Fertilitate premit. Spes uincitur ubere fructu,

Gratis poma parit arbor, uitisque racemos,

Et sine se natas miratur pampinus uuas.

405

E tunicis egressa suis rosa purpurat ortos,

Nec spinam matrem redolet, sed sponte creata

Pullulat, atque nouos sine semine prodit in ortus.

Sic flores alii rident uarioque colore

Depingit terram florum primeua iuuentus.

410

O mihi continuo multo sudata labore

Pagina, cuius ad hoc minuit detractio famam,

Viue, nec antiquos temptes equare poetas,

Sed pocius ueterum uestigia semper adorans

Subsequere et lauris humiles submitte miricas.

415

Jam ratis, euadens Scillam monstrumque Caribdis,

Ad portum transquilla meat, jam littore gaudet

Nauita, iam metam cursor tenet, anchora portum.

Nauta tamen tremebundus adhuc post equoris estum

Terrenos timet insultus, ne tutus in undis

420

Naufragus in terra pereat, ne liuor in illum

Seuiat aut morsus detractio figat in illo

Qui iam scribendi studium pondusque laboris

Exhausit, proprio concludens fine laborem.

Si tamen ad presens fundit sua murmura liuor,

425

Et famam delere cupit laudesque poete

Supplantare nouas, saltem post fata silebit.

Explicit Anticlaudianus Alani de Antirufino.