Anticlaudianus sive

De officiis viri boni et perfecti

1182/83

___________________________________________________

Liber octavus

Rupis in abrupto suspensa minansque ruinam,

Fortune domus in preceps descendit, et omnem

Ventorum patitur rabiem celique procellas

Sustinet, et raro Zephiri mansueta serenat

5

Aura domum flatusque Nothi Boreeque rigorem

Parcius abstergit lenis clemencia flatus.

Pars in monte sedet, pars altera montis in imo

Subsidet, et casum tanquam lapsura minatur.

Fulgurat argento, gemmis splendescit et auro

10

Resplendet pars una domus; pars altera uili

Materie deiecta iacet; pars ista superbit

Culmine sublimi, pars illa fatiscit hiatu.

Hic est Fortune sua mansio, si tamen usquam

Res manet instabilis, residet uaga, mobilis heret,

15

Cuius tota quies lapsus, constancia motus,

Voluere, stare, situs discurrere, scandere casus,

Cui modus et racio racionis egere, fidesque

Non seruare fidem, pietas pietate carere.

Hec est inconstans, incerta, uolubilis, anceps,

20

Errans, instabilis, uaga, que, dum stare putatur,

Occidit et falso mentitur gaudia risu.

Aspera blandiciis, in lumine nubila, pauper

Et diues, mansueta, ferox, predulcis, amara,

Ridendo plorans, stando uaga, ceca uidendo,

25

In leuitate manens, in lapsu firma, fidelis

In falso, leuis in uero stabilisque mouendo,

Hoc firmum seruans quod nunquam firma, fidele

Hoc solum retinens quod nesciat esse fidelis,

Hoc solo uerax quod semper falsa probetur,

30

Hoc solo stabilis quod semper mobilis erret,

Ambiguo uultu seducit forma uidentem.

Nam capitis pars anterior uestita capillis

Luxuriat, dum caluiciem pars altera luget.

Alter lasciuit oculus, dum profluit alter

35

In lacrimas; hie languet hebes dum fulgurat ille.

Pars uultus uiuit, uiuo flammata colore;

Pars moritur quam pallor habet, qua gracia uultus

Expirat, languet facies et forma liquescit.

Vna manus donat, retrahit manus altera donum:

40

Ampliat hec munus, nec munera contrahit; illa

Porrigit, hec auffert; hec comprimit, illa relaxat.

Gressus inequalis, retrogradus, hebrius, errans,

Progrediens retrograditur, multumque recedit

Procedens, pariter uelox et lentus eundo.

45

Nunc meliore toga splendet, nunc paupere cultu

Plebescens Fortuna iacet, nunc orphana ueste

Prostat et antiquos lugere uidetur honores.

Precipitem mouet illa rotam motusque laborem

Nulla quies claudit nec sistunt ocia motum.

50

Nam cum sepe manum dextram labor ille fatigat

Leua manus succedit ei fesseque sorori

Succurrit motumque rote uelocius urget.

Cuius turbo rapax, raptus celer, impetus anceps,

Inuoluens homines, a lapsus turbine nullum

55

Excipit et cunctos fati ludibria ferre

Cogit et in uarios homines descendere casus.

Hos premit, hos releuat; hos deicit, erigit illos:

Summa rote dum Cresus habet, tenet infima Codrus;

Julius ascendit, descendit Magnus et infra

60

Silla iacet; surgit Marius, sed cardine uerso

Silla redit, Marius premitur; sic cuncta uicissim

Turbo rapit uariatque uices Fortuna uolutans.

Fortune loca predicto signata paratu

Nobilitas festiua petit matremque salutat

65

Adueniens causamque uie perstringit eidem

Sub breuibus uerbis et matri supplicat, orans

Vt si quid presigne gerat dignumque fauore,

Quod deceat uirtutis opus, quod competat illi

Nature facto, non illud deneget illi.

70

Quod Natura creat, recreat noua gracia, formant

Mores, informat uirtus, prudencia ditat,

Preditat pietas, afflat decus, ornat honestas,

Exornat racio, species presignit et omnis

Virtutum cumulus eius concurrit in usum.

75

Hiis dictis, modico risu Fortuna seueros

Exhilarans uultus, hec nate uerba rependit:

«Actus Nature, uirtutis fabrica nostrum

Non deposcit opus; nostro non indiget actu

Tam celebris factura Dei quam singula ditant

80

Munera Nature, diuinaque uota beatam

Efficiunt, nulloque caret uirtutis honore.

Quid poterit casus ubi casu nulla reguntur?

Quid mea mobilitas ubi rem constancia seruat?

Quid leuitas ubi res stabilis? Quid mobile certa

85

Res ubi queque manet? Ferro non indiget aurum,

Non lumen tenebris; sic me non exigit actus

Nature, uirtutis opus, factura superni

Artificis nostreque manus non postulat usum.

Sed ne liuoris stimulus uideatur in istud

90

Deseuire bonum uel me suspendere fastus,

Dona feram; quecumque tamen sunt, illa negare

Nolo, ne donans pocius quam dona pudorem

Sustineat, donique nothe sint crimina danti.

Addam que mea sunt, si qua tamen aut mea dici

95

Aut me posse decet alii conferre, quod absit!

Vt dem, sed pocius ad tempus presto nec unquam

Vila dedi, nisi que pro uelle resumere possem.

Sed tamen hic nostros cognabor uincere lapsus

Et uires conferre mini; mutabo propinquas

100

Fraudes atque mei deponam tedia casus.

Me reddam stabilem, motum pro parte reddens,

Incipiam solers, sapiens discretaque, uerax

Et stabilis fieri, que stulta, improuida, mendax

Et preceps hucusque fui, mutabo priores

105

Excessus, nostrasque manus mirabor ad horam».

Arripit ancipites post hec Fortuna meatus

Et ceptum maturat iter. Comitatur euntem

Nobilitas sequiturque sue uestigia matris.

Ergo uiam superans incerto limite, gressu

110

Ambiguo, casu ductore, errore magistro,

Nature Fortuna domum perquirit et illam

Vix tandem forte uaga, preceps, mobilis, errans

Inuenit, aduentum cuius mirata stupescit

Curia. Sed quamuis habitus mutacio, uultus

115

Degener, inconstans gestus terrere uidentem

Posset et a recto stupidam diuertere mentem,

Non tamen illa metu nutat, sed uisa parumper

Miratur nec mentis abest constancia firme.

Ergo Nobilitas dotes et munera profert,

120

Fortuna dictante modum, iuuenemque beatum

Nature dono, uirtutis munere, dote

Electi, nulla peccati labe iacentem

Afflat honore suo; tamen huius dona minore

Luce micant donis adiuncta prioribus, immo

125

Vix aliquid splendoris habent, dum luce premuntur

Maiore: sic flamma minor uicina camino

Languescit, sic stella latet contermina Phebo.

Confertur tamen ad laudem titulumque fauoris

Nobilitas augusta, genus presigne, parentes

130

Ingenui, libertas libera, nobilis ortus.

Dum Fortuna parat alias apponere dotes,

Assistit danti Racio, ne forte priorum

Munera fermentet unius munus et uno

Depereat uicio multarum gloria rerum.

135

Non sinit aduersis respergere prospera, mestis

Gaudia, Fortunam se fallere cogit et auffert

Hanc sibi, mendacem ueram facit esse, fidelem

Falsam, constantem fluidam cecamque uidentem

Reddit, et ad tempus cogit cessare uagantem.

140

Ergo suas largitur opes Fortuna nec ultra

Mensuram citraue sinit decurrere donum

Fortune Racio, sed opes metitur et omnes

Librat diuicias, ne si nimis effluat harum

Alueus, in preceps mentem deducat et illam

145

Mergat opum torens, animum declinet in usus

Illicitos mentisque suos effeminet actus.

Jam perfectus erat in cunctis celicus ille

Et diuinus homo. Jam lubrica fama per orbem

Nature clamabat opus, jam rumor in aures

150

Multorum dilapsus erat, cum tristis ad istos

Horruit Alecto rumores; non tamen illis

Prebuit assensus faciles, sed credere tandem

Cogitur inuita, cum res et fama perorat.

Ergo dolos languere dolet gemitusque silere

155

Ingemit atque suos luget torpescere luctus.

Cum letetur homo, plorat; cum rideat orbis,

Luget; languescit, cum mundus floreat; aret,

Cum uireat uirtus; cum res humana uirescat,

Marcessit; cum regnet homo proscribitur illa.

160

Ergo suas pestes pestis predicta repente

Conuocat, ad cuius nutum glomerantur in unum

Tartarei proceres, rectores noctis, alumpni

Nequicie, fabri scelerum, culpeque magistri,

Dampna, doli, fraudes, penuria, furta, rapine,

165

Impetus, ira, furor, odium, discordia, pugne,

Morbus, tristicies, lasciuia, luxus, egestas,

Luxuries, fastus, liuor, formido, senectus.

Is scelerum turbo, uiciorum turba, malorum

Conuentus, numerosa lues et publica pestis

170

Tartareas ruit in sedes, ubi regnat Herinis,

Imperat Alecto, leges dictante Megera.

Postquam turba furens, gens dissona, concio discors,

Plebs dispar, populus deformis sedibus illis

Insedit, dum murmur adhuc percurreret aures,

175

Dans tumidas uoces et uerba loquencia fastus,

Allecto prorumpit in hec: «Que iura, quis ordo,

Quis modus, unde quies, que tanta licencia pacis

Vt nostras Natura uelit proscribere leges

Et mundum seruire sibi, dampnare nocentes,

180

Et iustos seruare uelit, cum nostra potestas

Eius preueniat uires, nostroque senatu

Plebescat Natura minor, totiensque subacta

Legibus imperii nostri, mutare ualebit

Amplius et nostris subducere colla cathenis?

185

Proh pudor! incestus aberit, regnante pudore?

Languescet facinus mundum pietate regente

Cedet auaricia, si munera fundat ubique

Hostis auaricie? fraudis censura silebit,

Regna tenente fide? feret ira silencia pacis?

190

Ius nostrum pax subripiet, quod tempore tanto

Deffendens nobis prescriptio uendicat, usus

Confert et iusto titulo collata tuetur?

Sed pudeat nos iura sequi, quas uiuere iuste

Non decet, aut precibus uti. Pro legibus ergo

195

Sumende uires, uis pro uirtute feratur.

Nos pro iure decet assumere robur et armis

Res dictare nouas et sanguine scribere leges.

In nos maturas euo bellique potentes,

In numero plures, maiores uiribus, unum

200

Expertem belli puerum, uirtute minorem

Armauit Natura parens: sic seuit in ursum

Hinnulus, in quercus armatur uirgula, uallis

In montes, lepus in catulos, in tigrida damme.

Si forti fortem clauoque retundere clauum

205

Vellemus, numquid uni concludere posset

E nostris unus, primo quem fouit ab euo

Thesiphone, quem lacte suo potauit Herinis?

Numquid Silla nouus, alter Nero uincere posset

Leges, antiquos rursus renouare furores

210

Rufinus, Katelina nouus peruertere mundum?

Sed melius gens nostra simul collecta nouellos

Nature teret insultus fastusque recentes

Demittet, ueteri reddens elata ruine.

Ergo pari strepitu, concordi Marte, furore

215

Equali lites et bella geramus in illum

Qui solus, puer et belli male conscius, in nos

Armatur cedrosque cupit delere murica».

Hiis dictis plebs tota suos clamore fatetur

Assensus, dominamque sequi quocumque feratur

220

Spondet et ad uotum confestim facta sequuntur.

Arma sitit belli Discordia, prima tumultus

Appetit et primi preludia Martis inire

Preparat; assistunt famuli, complentque iubentis

Preceptum, domineque parant insignia belli:

225

Liuor equos, Rabies currus, Furor arma ministrat;

Impetus auriga, Lis armiger, Ira maniplus

Preuenit incessum domine, sed Terror euntis

Asistit dextro lateri Damnumque sinistro

Heret, Deffectus sequitur, Mors ultima gressus

230

Arripit occiduos, et Mortis fldus Achates,

Pallor, et assiduo Cedes comitata Dolore.

Hos comites trahit ad pugnam Discordia, cunctos

Excitat et sociis infundit Martis amorem.

Post hos arma capit, humili de plebe creata

235

Pauperies, facie deiecta, paupere cultu,

Incessu tristi gradiens, sed prodiga uite;

Non mortis concussa metu, non fracta timore

Irruit et uendens in multo funere uitam,

Plus audet, dum nescit inops pauperque timere.

240

It pedes innumera peditum uallata corona,

Cuius in arraa ruit plebee turba cohortis:

Pena, Labor, Sitis, Esuries, Ieiunia, Cure.

Subsequitur uallata suis Infamia monstris;

Illius uexilla gerunt Contagia uite,

245

Factaque digna notis et Vita notabilis actu.

Despectus comittatur eam, Pudor heret eunti,

Serpit humi Murmur, currunt Conuicia, laudem

Fama per antiphrasim fundit risumque Cachini.

Morbida, mesta, tremens, fragilis, longeua Senectus,

250

Innitens baculo nec mentis robore firma,

Bella mouet bellique nouo iuuenescit in estu.

Debilitas, Morbi, Languores, Tedia, Lapsus

Illius comittantur iter, qui Martis amore

Succensi, pugne cupiunt impendere uitam.

255

Ardet in arma furens, scisso uelatus amictu

Luctus et, irrorans lacrimis, arat unguibus ora.

Tristicies, Lamenta, Dolor, Pressura, Ruine

Eius in obsequium feruent, dominique fatentur

Miliciam, belloque calent cum rege ministri.

260

Martis in ardorem natiuos excitat ignes

Ignea Luxuries, multo comitata cliente.

Eius in auxilium iurant Periuria, spondet

Falsus Amor, Leuitas animi, Lasciuia mendax,

Insipidus Dulcor, sapidus Dolor, egra Voluptas,

265

Prosperitas adversa, locus lugubris, amara

Gaudia, Paupertas diues, Opulencia pauper.

Post alios in bella furens et promptus in arma,

Sublimi prouectus equo gestuque superbus,

Excedens habitu uerboque superfluus, actu

270

Degenerans Excessus adest, bellique furorem

Preuenit, et cunctis bellandi suggerit iras.

Quo duce signa gerit et bellum uoce minatur

Hebrietas, Fastus, Iactancia, Crapula, Luxus.

Assiduus fomes scelerum carnisque tiranus,

275

Peccati stimulus, delicti flamma, reatus

Principium, predo nostre racionis et hostis,

In tantam pugne rabiem bellique furores

Currit, in auxilium cuius mouet arma Reatus,

Velle malum, Calor illicitus, damnosa Voluptas.

280

Stulticiam non turba minor, non rarior armat

Conuentus procerum; comes est Ignauia, Ludi,

Segnicies, Nuge, Garritus, Occia, Sompni.

Non minus Impietas seuit multoque superba

Milite, maiori uoto sitit arma nec ullam

285

Gaudet habere uiam, nisi fusa sanguinis unda.

Eius castra tenent illamque fatentur in armis

Nequicie, Strages, Facinus, Violencia, Clades.

In pharetris sua tela gerens arcuque doloso

Fraus armata furit; comes est Fallacia dupplex,

290

Calliditas, Dolus illicitus, Versucia fallax.

Peior Auariciam comittatur turba clientum,

Cura frequens, Vsura uorax turpisque Rapina,

Que uigili cura, studiosa mente recenset

Qui nummi uenentur opes, quis nummus in archa

295

Pigritat et nullos domine deseruit in usus.

Hanc Ignobilitas sequitur gressusque sequentis

Dedecus assequitur, heret Deiectio, Verber

Assidet, applaudit Angustia, Casus adheret.

Que, quamuis onerosa foret, deiecta, malignans,

300

Plus sibi concillat Fortune matris honorem,

Plusque placet matri, tantoque remissior alget

Nobilitatis amor; et jam mutare priora

Facta cupit Fortuna parens, prolique secunde

Tota fauet, temptatque prius descindere factum.

305

Nuncia Fama uolat et ueris falsa maritans,

In superos Furias, in celum regna silentum

Conspirasse refert, Manes Herebique tirannum

Tartareum reserasse Chaos, fratrique negare

Regna, nec ulterius pacem concedere mundo;

310

Monstraque mentitur, monstris maiora loquendo,

Dum sceleri scelus accumulat Furiisque furorem

Addit et Eumenides solito plus posse fatetur.

Thesiphones cumulat iras augetque Megeram;

Seuior assurgit Pluto; fit maior Herinis;

315

Desinit esse triceps inferni ianitor, ora

Mille capit; proprios Alecto dupplicat angues.

Proposito stat fixa suo Natura nec ullo

Concutitur uexata metu, sed mente timorem

Expugnat, crescit animus bellique uoluntas

320

Surgit, et affectus Virtutibus insidet idem.

Armatur celestis homo superumque beata

Progenies, que tanta noui discrimina Martis

Sola subit; dant arma uiro, uiresque ministrant

Virtutes, unumque suis insignibus armant:

325

Pax ocreas donat, Probitas calcaria confert,

Loricam Pietas, galeam Prudencia, telum

Vera Fides, ensem Racio, Constancia scutum;

Spes largitur equos, castus Timor addit habenas,

Armigeri gerit officium Concordia, preco

330

Fama canit cumulatque uiri preconia laude.

Militat a dextris Racio, Constancia leuam

Assequitur partem, totamque Modestia plebem

Ordinat, et peditum strepitus Prudencia frenat.

Quelibet a simili Virtus gerit arma uiroque

335

Iurat in auxilium; que totum Martis honorem

Dat iuueni, cui bella mouet Natura, suamque

Donat ei palmam belli pugneque laborem.

Iam pestes Herebi, scelerum contagia, monstra

Inferni, ciues Plutonis, noctis alumpni,

340

Tartareum chaos egressi, funduntur in orbem,

Iamque diem nostrum multa caligine noctis

Inuoluunt mundique iubar delere laborant.

Insultus lux ipsa nouos miratur et ipsam

Noctem plus solito iam posse magisque morari,

345

Nec proprios seruare uices, nec cedere Phebo.

Sed tamen hoc solo pensat sua damna quod illic

Lux eterna manet nullisque decisa tenebris,

Continuusque dies, ubi celicus ille senatus

Turmaque Virtutum, Nature militat agmen.

350

Iam se prospiciunt acies, jam prospicit hostem

Hostis et aspectus animos succendit in iras.

Ignescunt animi, mentes audacia maior

Erigit, exurgunt ire, jam mente cohortes

Se superant, animi iam mutua uulnera fingunt.

355

Mens ardore prius pugnat quam dextera ferro,

Impaciensque more Viciorum turba priores

Arripit insultus pugne, primumque furorem

Excitat, et magnis clamoribus intonat iras

Tota cohors, uerboque prius consurgit in hostem

360

Quam ferro, uerbis bellum prelibat et illi

Gestu, uoce, minis insultat. Non tamen illum

Gestus, uerba, mine frangunt, sed fixus in alto

Mentis proposito, iuuenis constanter ad ista

Erigitur, uincitque metum constancia mentis.

365

Sed postquam sua uerba, mine gestusque uigoris

Nil habuere, locum dant uerba nec amplius illis

Est locus, immo minis factum succedit et armis

Cedunt uerborum pugne: iam mistica bella

Rem sapiunt, pugnas cum res non ipsa fatetur.