Institutiones divinarum et

saecularium litterarum

Liber primum

_________________________________________________________

XVII. De historicis christianis.

Habent etiam post tractatores diuersos relatores temporum et studia christiana, qui ecclesiastica grauitate compositi per uicissitudines rerum mutabilitatesque regnorum lacteo quidem sed cautissimo nitore decurrunt. Qui cum res ecclesiasticas referant, et uicissitudines accidentes per tempora diuersa describant, necesse est ut sensus legentium rebus caelestibus semper erudiant, quando nihil ad fortuitos casus, nihil ad deorum potestates infirmas, ut gentiles fecerunt, sed arbitrio creatoris applicare uera citer uniuersa contendunt, ut est Ioseppus, paene secundus Liuius, in libris Antiquitatum Iudaicorum late diffusus, quem pater Hieronymus, scribens ad Lucinum Betticum, propter magnitudinem prolixi operis a se perhibet non potuisse transferri. Hunc tamen ab amicis nostris, quoniam est subtilis nimis et multiplex, magno labore in libris uiginti duobus conuerti fecimus in latinum. Qui etiam et alios septem libros Captiuitatis Iudaicae mirabili nitore conscripsit, quam translatio nem alii Hieronymo, alii Ambrosio, alii deputant Rufino; quae dum talibus uiris ascribitur, omnino dictionis eximia merita declarantur. Post haec autem legenda est historia quae ab Eusebio quidem decem uoluminibus Graeco sermone conscripta, a Rufino autem cum adiectione temporum quae secuta sunt undecim libris monstratur explicita. Post historiam uero Eusebii apud Graecos Socrates, Sozomenus et Theodoritus sequentia conscripserunt; quos a uiro disertissimo Epiphanio in uno corpore duodecim libris fecimus deo auxiliante transferri, ne insultet habere se facunda Graecia n ecessarium, quod uobis iudicet esse subtractum. Orosius quoque, christianorum temporum paganorumque collator, praesto uobis est, si eum legere uolueritis. Marcellinus etiam, quattuor libros de temporum qualitatibus et positionibus locorum pulcherrima prop rietate conficiens, itineris sui tramitem laudabiliter percurrit; quem uobis pariter dereliqui.

Chronica uero, quae sunt imagines historiarum breuissimaeque commemorationes temporum, scripsit graece Eusebius; quae transtulit Hieronymus in latinum, et usque ad tempora sua deduxit eximie. Hunc subsecutus est suprascriptus Marcellinus Illyricianus, qui adhuc patricii Iustiniani fertur egisse cancellos, sed meliore conditione deuotus a tempore <Theodosii> principis usque ad fores imperii triumphalis Augusti Iustiniani opus suum domino iuuante perduxit, ut qui ante fuit in obsequio suscepto gratus, postea ipsius imperio copiose amantissimus appareret. Sanctus quoque Prosper chronica ab Adam ad Gensirici tempora et urbis deredationem usque perduxit. Forte inueniatis et alios subsequentes, quia non desunt scriptores temporum, cum saecula sibi iugiter peracta succedant. Sed cum te de memoratis rebus, diligens lector, expleueris, ingeniumque tuum diuina fuerit luce radiatum, lege librum de uiris illustribus sancti Hieronymi, ubi diuersos patres atque opuscula eorum breuiter et honorauit et tetigit: deinde alterum Gennadii Massiliensis, qui idem de scriptoribus legis diuinae, quos studiose perquisiuerat, certissimus indicauit. Hos in uno corpore sociatos dereliqui, ne per diuersos codices cognoscendae rei tarditas afferatur.

Sequuntur enim multarum lectionum uenerabilium conditores. Modo enim doctissimi uiri aut libros diuina inspiratione conficiunt, aut inuicem se epistularum gratia consolantur, aut populos dulcissimo sermone deliniunt, aut cum hereticis uiuacissima nimis al tercatione confligunt, ita ut quidam eorum singulari certamine controuersias subeant, et iudicibus mediis gloriosa disceptatione confligant. Sic, cum prauus quisque destruitur, praestante domino fidelissimus inde solidatur. Tunc in illo choro sanctissimo atque facundissimo patrum tibi eligere poteris, cum quo suauissime colloquaris. Difficile quoque dictu est, quam frequenti occasione reperta scripturas sanctas locis aptissimis potenter aperiant, ut subito transiens discas, quod te neglegenter praeterisse cognoscis. Testes sunt doctissimi uiri diuersa laude praecipui, quibus uelut stellis micantibus caelum fulget ecclesiae.