Anticlaudianus sive

De officiis viri boni et perfecti

1182/83

___________________________________________________

Liber tertius

Lacius inquirens, solers, studiosa, laborans,

Virgo secunda studet, intrat penetralia mentis

Sollicitatque manum. Mentem manus excitat, urget

Ingenium, sensus proprios inuitat, ut axis

5

Effigiet speciem multoque secundet honore,

Vt nec materie nec forme laude secundus,

Cum themone suo contendens disputet axis,

Immo precellens specie concludat eidem.

Et decor et species perflasset uirginis artus,

10

Sicut presignis uerborum disserit ordo,

Ni facies quadam macie resparsa iaceret.

Vallat eam macies, macie uallata profunde

Suisidet et nudis cutis ossibus arida nubit.

Hie habitu, gestu, macie, pallore figurat

15

Insompnes animi motus uigilemque Mineruam

Predicat et secum uigiles uigilare lucernas.

Quodam litigio contendens, crinis in ima

Deuiat et secum pugnans rixatur inepte;

Nec pecten castigat eum, non forcipis urget

20

Morsus, tonsure non mordet apocopa crinem.

Dum stellis oculi certant, ardere putantur;

Subcombunt aquile uisus et lincis adorant

Intuitus oculos tales seseque fatentur

Deuictos et eis sese conferre uerentur.

25

Dextra manus floris donatur honore, sinistram

Scorpius incendens caude mucrone minatur.

Mel sapit ista manus, fellis gerit illa saporem;

Hec spondet risus, fletu concluditur illa;

Hec capit, illa fugat; hec ungit, pungit et illa;

30

Hec ferit, hec mulcet; hec afficit, in licit illa;

Non sordis scalore iacens, non luce superba

Vestis erat mediumque tenens, utrinque redacta.

Illic arte noua pictor nouus, histrio ueri,

Monstrat elenchorum pugnam logicesque duellum,

35

Qualiter, ancipiti gladii mucrone choruscans,

Vis logice, ueri facie truncata, recidit

Falsa, negans falsum ueri latitare sub umbra;

Cur pseudologicus, artis fur, artis adulter,

Falsus et ypocrita, furtiuus predo, sophista,

40

Mentitur logice uultum fretusque quibusdam

Prodigiis, temptat pro uero uendere falsum;

Quid locus in logica dicatur quidue localis

Congruitas, que causa loci, quid maxima, que sit

Vis argumenti, manans a fonte locali;

45

Cur argumentum firmet locus, armet elenchum

Maxima, que uires proprios largitur elencho;

Quo modo materia uel forma peccat elenchus

Et sola facie laruam pretendit elenchi;

Cur ex premissis conclusio nata, loquendo

50

Quod premissa velint uultu signetur eorum;

Cur liget extremos medius mediator eorum

Terminus et flrmo conflbulet omnia nexu;

Cur decurtati species nascatur elenchi,

Quando uel afferesis uel sincopa curtat elenchum;

55

Qualiter, usurpans uires et robur elenchi,

Singula percurrit inductio, colligit omne,

Sed tamen inferior sese summittit elencho;

Qualiter exemplum de se parit, immo recisa

Parte sui, curtata parens sibi pignora gignit;

60

Qualiter est munita locis ars ista localis,

Nec tamen est conclusa loco, non quod loca querat,

Immo locum, capiatque locos, ignara locorum;

Quo modo diffinit, partitur, colligit, unit

Singula que gremio complectitur illa capaci;

65

Quo modo res pingens descriptio claudit easdem

Nec sinit in uarios descriptum currere uultus;

Quid genus in species diuisum separat aut quid

Diuidit in partes totum rursusque renodat

Que sunt sparsa prius, diuisaque cogit in unum;

70

Qualiter ars logice, tamquam uia, ianua, clauis,

Ostendit, reserat, aperit secreta sophie;

Qualiter arma gerit et in omni militat arte

Ascribitque sibi causas et damna sororum;

Qualiter hec reliquas deffendit, ditat egentes,

75

Roborat inflrmas, elingues instruit, ornat

Incomptas, torpentes excitat, armat inhermes;

Qualiter hec purgat uicium fecemque repellit,

Si quid inest fecis, uicium ne deroget arti;

Qualiter incudem seruat, ne falsa monetet

80

Argumenta sui furtiua fraude sophista.

Hec expressa tenet inscriptio uestis ut artem

Et proprios pugiles et luctam poscere credas.

Hunc habitum, formam, speciem gestumque puella

Pretaxata gerit, sed florem dextra resignat

85

Ad presens aliisque uacat, serpensque sinistram

Exit et ad maius urget manus utraque uotum.

Virginis ergo manus ne torpor inhebriet, adsunt

Instrumenta fabri, manibus que Lennius ipse

Commodat et propriis illi deseruit in armis.

90

Ergo se totam concedens uirgo labori,

Duriciem ferri temptat mollire, rigorem

Flectere, torporem delere, fugare stuporem,

Vt, ferri delicta domans, exemplet in axem.

Materiam ferri uultu meliore flgurans,

95

Nunc ignis demollit eam, nunc malleus ipsam

Flectit et ad culmen ferri suspirat uterque.

Sic ferrum ferro contendit, ut excolat illud,

Vt socium uenerans sese ueneretur in illo.

Post multum sudoris opus, post prelia lucte,

100

Insultum ferri uincit labor improbus, aufert

Nequiciam motumque ligat rixamque retundit.

Materiam ferit informem uestitque figura,

Et que iam fuerat discors, rudis, yspida, torpens,

Temperiem, formam, cultum motumque resumit

105

Materies, axisque gerit formata figuram.

Picture series cum fama predicat illic

Auctores logice, quos donat fama perhenni

Vita, nec sepelit illos quos terra sepultos

Velat, sed recolens deffunctos suscitat orbi.

110

Illic Porfirius directo tramite pontem

Dirigit et monstrat callem quo lector abyssum

Intrat Aristotilis, penetrans penetralia libri.

Illic Porfirius archana resoluit, ut alter

Edipodes nostri soluens enigmata Spingos.

115

Verborum turbator adest et turbine multos

Turbat Aristotiles noster gaudetque latere.

Sic logicam tractat, quod non tractasse uidetur,

Non quod oberret in hac, set quod uelamine uerbi

Omnia sic uelat quod uix labor ista reuelet.

120

Qui tamen iccirco uestit sua dicta latebris,

Ne sua prostituat secreta suumque relinquens

Archanum, uulgo tandem uilescere cogat,

Nam sua secreti maiestas uilet et omni

Priuatur splendore sui, si publica fiat;

125

Nam magestatem minuit qui mistica uulgat,

Nec secreta manent quorum fit conscia turba,

Nam res uulgate semper fastidia gignunt:

Ex re uulgata contemptus nausea surgit.

Zeno, pugil logicus, logices athleta, sophye

130

Rex et ductor adest, logice sibi prelia querens;

Illius nudat latebras ymosque recessus,

In lucem tenebrosa refert, noua ducit in usum,

Excusatque tropos, in normam scema reducit.

Exerit ambiguum Seuerinus, quo duce linquens

135

Natalem linguam nostri peregrinat in usum

Sermonis logice uirtus ditatque latinum.

Non cultu facieque minor, non arte secunda,

Tertia uirgo suo non fraudat munere currum.

Euocat exterius mentem, studioque uocatam

140

Destinat, atque manus animo ducente gubernat,

Supremasque manus apponit opusque sororum

Perficit atque semel factum perfectius ornat.

Excolit illa gradu supremo que positiuo

Facta gradu fuerant, sed non augmenta superni

145

Finis contigerant, gradibus contenta secundis.

Nec mirum si facta prius perfectius ornans

Perficit et factum cultu meliore uenustat,

Cui magis arridet species et gracia forme,

Quod comites multa pictoris preuenit arte,

150

Totam pictoris artem sub pectore claudens.

Exemplans auri speciem miraque polytus

Arte iacet crinis, inuestit colla capillus

In uultuque natat color igneus, ignis in ore

Purpureus roseo uultum splendore colorat,

155

Sed partim uultus candor peregrinus inheret

Natiuoque suum certat miscere colorem.

Nunc uario fluctu lacrimarum riuus inundat,

Nunc uultum uarii risus aurora serenat,

Abstergens fletus lacrimas, nunc uirgo seueros

160

Pretendit uultus cum magestate rigoris,

Nunc oculus sursum lumen delegat in imum,

Nunc cadit huius apex, nunc totum lucis acumen

In latus obliquans, anfractus querit et umbram.

In dextra gerit illa tubam cornuque sinistram

165

Donat et in cornu signat preludia belli.

Claudit eam uestis que, picturata colore

Multiplici, gaudet uarios inducta colores.

Hic pictoris ope splendet pictura coloris

Rectorici, sic picturam pictura colorat.

170

Hic uelud in libro legitur quis finis et actor,

Forma uel officium, que causa, quis ordo, quid artis

Rectorice proprium, que uirtus, qualiter instans

Nunc tonat illa minis, nunc uerbi luce coruscat,

Nunc pluit illa preces, nunc laudibus imbuit aurem;

175

Quid cause genus efficiat, quo tendat et ad quem

Deueniens finem deliberet utile, iustum

Iudicet, affirmet rectum, demonstret honestum;

Que partes artis, quis earum texitur ordo,

Qualiter in primis ars inuenit ipsaque tandem

180

Ordinat, eloquitur, memorat, pronunciat, ut sic

Ordine legitimo sibimet respondeat ordo;

Quas uel quot partes oracio rethoris in se

Contineat uel qua serie texantur in illa;

Quomodo principium mentem mouet, erigit aurem,

185

Excitat auditum, cor iudicis apparat illi,

Quo magis attentus, docilis magis atque benignus

Redditur auditor et mentem dedicat auri;

Quomodo sub breuibus uerbis narratio uerum

Explicat, aut latitans ueri sub imagine falsum;

190

Qualiter in summa particio colligit omne

Quod sequitur, dispersa legens, diffusa coartans;

Qualiter in partem faciens assertio nostram

Argumenta notat, probat, exprimit, astruit, infert;

Qualiter oppositam ferit infirmacio partem,

195

Destruit, infirmat, dissoluit, dissipat, urget;

Quomodo concludens conclusio singula fine

Legitimo claudit, sistens sermonis habenas;

Quod factum factiue genus nomenue requirat

Questio, diuersis racionum nixa columpnis,

200

Que lis de facto certet, que questio iuris,

Que uel quot species, que simplex queue relata

Queue relatiue partes; cur astruat illa

Criminis objectum, hec transferat, illa repellat,

Comparet hec equa librans incommoda lance;

205

Qualiter assumat contencio robur utrinque,

Cum lex rixatur socie contraria legi,

Vel contra scriptum discors sentencia pugnat,

Vel parit in scripto dubium sentencia duplex,

Vel quando nomen describi possit ut ipsum

210

Nominis ambiguum descriptio certa resignet,

Vel cum jure loci, persone, temporis ipsa

Questio transfertur, alios motura tumultus,

Vel si contendat contencio nescia certe

Legis et a simili rationis robora firmat;

215

Quomodo personis accomoda roboris arma

Dant argumentis, sed falso robore nutant

Nomen, natura, uictus fortunaque uultus

Pretendens dubios, habitus, affectio, fallax

Consilium, studia, casus, oracio, factum;

220

Euentus que contineant, quid questio facti

Obtineat. facto que sint adiuncta uel ipsum,

Ut res deposcit, solito de more sequantur;

Quis modus in facto uel que complexio facti,

Quis locus aut tempus, occasio, causa, facultas.

225

Hanc artis gerit effigiem pars unica uestis,

Sed tamen artificum loquitur pars altera formas.

Illic rethoricam sibi solus Marcus adoptat,

Immo parit, quare Cyceronis filla dici

Ars merito poterit, quam gignit Tullius, a quo

230

Ars ortum ducens censeri Tullia posset.

Illic multiplici presignit carmina flore

Sermonisque notas Ennodius effricat omnes.

Quintilianus adest quadam sub imagine ueri

Causarum uelans umbras, litesque nouellas

235

Fingit et in litem cogit sine lite uenire.

Symacus in uerbis parcus sed mente profundus,

Prodigus in sensu, uerbis angustus, habundans

Mente, sed ore minor, fructu, non fronde beatus,

Sensus diuicias uerbi breuitate coartat.

240

Illic Sydonii trabeatus sermo refulgens

Sydere multiplici splendet gemmisque colorum

Lucet et in dictis depictus pauo resultat.

Nunc tenuem gracili meditatus harundine musam,

Nec tamen exanguis sermo ieiunia luget,

245

Nunc medium, nec in ima ruens, nec in ardua turgens,

Nunc tonat altiloquis describens seria uerbis,

Nunc tamen inflato tumidus crepat ille boatu.

Hoc cultu festiua suam non detrahit artem

Virgo, sed in cultus eius factura redundat.

250

Gemmis stellatam speciem themonis inignit,

Argento sparsim themonem uestit et ipsi

Ligni materie, que pollet honore minori,

Extremus succurrit honor redimitque minorem.

Ligni primeuos ortus omnesque querelas

255

Splendor adoptiuus sepelit lignique uetustas

Exulat et primos sic obliuiscitur ortus.

Ergo themonem gemmarum sydus inaurat,

Immo diem uerum reddit lux ista diesque

Materialis hebet, nam lux natiua diei

260

Lumen adoptiuum tantum miratur adorans.

A simili uariis inscribit floribus axem

Virgo, flore nouo cogens iuuenescere ferrum;

Et quamuis ferrum soleat torpere rigore

Frigoris et brume soleat redolere pruinam,

265

Hoc hyemem nescit, frigus natale relinquens,

Vsurpatque sibi risus et gaudia ueris

Et faciem prati pretendit ymagine florum.

Dum sic themonem gemmis et floribus axem

Exhilarat uirgo, cumulum largita decoris,

270

Pingentis calamo cedit tuba, dat loca celti

Cornu, sicque duo sumunt sibi iura duorum.

Quarta soror sequitur. Quarte rota prima sororis

Est opus: huic operas operose dedicat illa

Et, quamuis hec quarta foret, tamen esse secundam

275

Se negat, in facto contendens prima uocari.

Ergo decora, decens, gracilis, subtilis, acuta

Pollet et in uultu monstratur copia mentis,

Nam uultus noster liber est et littera cordis

Nuncius, interpres uerax animique figura.

280

Solliciti uultus, animum prudentis, honesti

Cultus, attenti speciem formamque modesti

Hec gerit et sexum transcendit mente uirili.

Non eius roseos color incolit aduena uultus,

Sed color indigena regnat nec purpura uultus

285

Secum furtiui patitur fermenta coloris.

Demittit caput in terram nec lubrica sensus

Venatur; menti cedens agit occia uisus.

Mensam Pyctagore, que menti pabula donat,

Delicias animi sapiens, non corporis escas,

290

Sustinet una manus; pugnas manus altera monstrat,

Agmina disponit numerorum, prelia fingit,

Indicat insultus uarios numerosque rebelles,

Tandem subtili concludit bella triumpho.

Ex bysso contexta, suo uestita colore,

295

Vestis sidereos inuestit uirginis artus.

Materies subtilis erat; subtilius ipsam

Materiam precellit opus: sic preuenit usus

Nature uires naturaque uincitur arte.

Hic pictura loquens scripto clamansque figuris,

300

Muta tamen, totam numerandi predicat artem:

Que numeri uirtus, que lex, quis nexus et ordo,

Nodus, amor, racio, fedus, concordia, limes;

Quo modo concordi numerus ligat omnia nexu,

Singula componit, mundum regit, ordinat orbem,

305

Astra mouens, elementa ligans animasque maritans

Corporibus, terras celis, celeste caduco;

Quomodo nascenti mundo rebusque creandis

Principium, finis, exemplar, forma, sigillum

Hic erat, ad cuius formam deitatis ydea

310

Impressit rebus formas mundoque figuras;

Quomodo principium numeri, fons, mater, origo

Est monas, et de se numeri parit unica turbam;

Quomodo Virgo parit, gignens manet integra, simplex

Sese multiplicat, de sese gignit et in se

315

Incorrupta manet, partus imitata parentis;

Quis numerus numerans censetur, quis numeratus,

Quis repetit, quis distribuit, quis colligit, aufert,

Addit et ad primum radices extrahit ortum;

Quo iuris merito uel qua racione uocetur

320

Femina par numerus, impar mas, uirgo Minerua;

Cur animam, celum, racionem, gaudia, uitam

Impare sub numero prudentum dogma figuret;

Cur corpus, terram, sensum, lacrimabile, mortem

Par numerus signet peioraque fata loquatur;

325

Quis numerus punctum, quis linea quisue figura

Plana uel equorum laterum, quis spera uocatur,

Quis quadrus uel quis solidus, quis piramis aut quis

Ciclicus est a se qui circumflectitur in se;

Quis numerus propriis completur partibus aut quis

330

Vel partes superat, uel ab hiis superatus habundat;

Que numerum numero concordia nectit et unde

Prouenit, ut uicibus mediis extrema ligentur;

Cur duo quadrati medio nectantur in uno

Vel solidos nectat mediis iunctura duobus.

335

Hoc igitur cultu uirgo preculta laboris

Pondera non fugiens, ne pondere pondus honoris

Effugiat, dum uitat honus ne utiet honorem,

Robur uirgineum cumulo uirtutis et arte

Transgrediens, superat uir sensu, femina sexu:

340

Sir uir, sic mulier, animo non illa sed ille est.

Nec motu subito quod concipit exprimit actu,

Nec quod mens gignit subitos deducit in actus,

Nam, si conceptum pariat mens ipsa, priusquam

Formam suscipiat conceptus mentis in aluo,

345

Vel firmum capiat mentis matrice sigillum,

Nutritumque diu racionis fomite uiuat,

Fetus abortiuus subito decurret ad ortus,

Non uita dignus proprio morietur in ortu,

Vel uiuens saltem lugebit crimina forme.

350

Ergo legitimo ne partus mentis ab ortu

Deuiet et nullam ducat de matre querelam,

Mens gignit, nutrit racio, quod parturit actus

Fabricat in thalamo mentis mentale, priusquam

Materiale foras opus euocet. Ergo labore

355

Mentis et artificis animi studiique fauore

Erigitur rota mentalis, post materiali

Effigie describit eam; sic mente priorem

Concipit ut pariat, actu parit illa secundam.

Instrumenta prius manibus prefecta relinquens,

360

Ingreditur lathomi studium, domat arte rigorem

Marmoris et primum partes complanat ad unguem.

Scrupulus in planum descendit, surgit in equm

Vallis et in curuum demittitur angulus, orbis

Planiciem claudit planumque reducit in orbem.

365

Sed tumor in medio surgens supereminet, immo

Sic in supremum tendens non deserit imum.

Partibus in curuum, ferro mediante, redactis,

Exhaurit partes uirgo marmorque fenestris

Distinguens, totum spaciis intersecat orbem.

370

Collocat in medio centrum mediumque coronat

Multiplici radio quem latus circinat orbis.

Hic pictura docet auctores qui numerandi

Inuenere uias, artem docuere, latentem

Produxere foras, fama coluere iacentem.

375

Illic Nichomacus predicta ludit in arte

Et quasi per numeros rerum secreta prophetat;

Illic castra tenet et eadem miles in arte

Gilbertus saltu fallaci transilit artem,

Pictagoras menti proprie conuiuia donans,

380

Non carni, saciens animos, non corpora pascens,

Certis ascribit numerorum legibus ortus,

Esse, uices, causas, motus et uincula rerum;

Indulget numeris tanto Crisipus amore

Eius ut in uerbo numerus factoque resultet

385

Semper et in sompnis illum numerare putares.

Quinta soror, quarte similis, gerit ore priorem.

Pingit eam cultu factoque recurrit in illam,

Nec uacat a simili studio sequiturque sororem.

In studiis exemplat eam, factumque sororis

390

Respiciens, eius facto sua facta sigillat,

Et quam iamdudum fecit Natura sororem,

Fit soror in facto, cumulans ius omne sororis,

Namque docet racio, ius postulat, exigit ordo

Vt fateatur opus id quod natura fatetur.

395

Pro speculo uultum gerit hec preclara tuenti,

Nam quicumque uidet uultum se uisus in illo

Cernit et in speculo uultus epulatur ocellus.

Dum citharam manus una gerit, manus altera cordas

Sollicitat dulcemque soni parit illa saporem,

400

Auri dans epulas oculisque prohemia somni.

Quo cantu lapides mollescere, currere siluas,

Flumina stare, feras mitescere, cedere lites

Iussit Traïcius uates, fractoque rigore,

Compulit Eumenides lacrimis Ditemque coegit

405

Esse pium Furiasque suum nescire furorem;

Quo cantu Tyrios montes in menia uertit

Amphion, sic saxa domans quod nulla securis

Edomuit rigidas cautes, quas sola domare

Vox cythare potuit, tenuitque silencia ferrum.

410

Insigni uestita toga se pacis alumpnam

Esse puella docet nec querere fulgura belli.

Illic picture ridens lasciuia ludit,

Scemate sub uario monstrans quid musica possit,

Que sint uincla, quibus compaginet omnia nodis,

415

Que species artis, que musica colligit horas,

Distinguit menses, locat anni tempora, cogit

Excursus, elementa ligat iungitque planetas,

Astra mouet uariasque uices que musica nectit,

Corporis humani partes mundumque minorem

420

Ordinat et specie mundi melioris honorat,

Vt sic pigmeus fraterculus esse gigantum

Maiorisque minor mereatur ymagine pingi;

Que partes anime sociat, que federat illam

Carni confirmatque fidem, que musica uoces

425

Diuidit et numeris uariat discrimina uocum;

Que racio cur omne melos dulcesque sonorum

Cantus non gignit uox una sed unio uocum,

Dissimilis similisque sonus, diversus et idem,

Vnicus et simplex, dupplex, difformis et alter;

430

Quo modo mutato se mutat musica cantu,

Cum lacrimis risus, cum ludis seria texens.

Nunc enarmonice resonat, nunc tristia fingens

Ditonico cantu luget, nunc cromate ludit;

Que uox ad uocem fit duppla uel in diapason

435

Quis resonet cantus, uel quis sexqualter ad illum

Sit sonus aut illi concors sonet in diapente;

Que uocum iunctura parit diatessaron, in qua

Cum tribus una sonans uox litigat, immo iocatur;

Qua racione toni pars altera semper habundet,

440

Transgrediens partem reliquam ne possit in equas

Distribui partes tonus integer, immo parumper

Excedat pars una toni superetque minorem

Et proprio uincat pars altera comate limma,

Nec tamen equali sectas libramine partes

445

In duo diuisum diasymata coma recuset.

Hoc igitur splendens habitu cultuque decoris

Virgo nitens, usum cythare deponit ad horam,

Dum subit officium fabri lapidemque caloris

Imperio conuertit in es, ex ere secundam

450

Fabricat illa rotam, que forme laude priorem

Demonstrans, prime se predicat illa sororem,

Et, quamuis diuersa foret que diuidit illas

Materies, has forma tamen facit esse gemellas.

Illic artifices quos musica gaudet habere

455

Consortes, uel quos proprii dignatur honore

Nominis amplecti, scripture fama perhennat.

Mellite uocis Millesius exerit usum

Et ueluti quedam cantus encenia donat

Auribus et tali mentes effeminat arte.

460

Alter ab opposito cantus fastidia lenti,

Obtuse uocis rixam cantusque rebelles,

Qui magis impugnant aures quam uoce salutent

Inuenit et nostras offendit cantibus aures.

Nauigat in medio partemque relinquit utramque

465

Gregorius noster, reffugitque pericula uocum;

Cantus Syrenum fugiens uitansque Caribdim

Musica letatur Michalo doctore suosque

Corrigit errores, tali dictante magistro.

Instat sexta soror operi, se funditus urget

470

Ad studium, studio reliquis studiosius herens.

Certatim gestus, habitus, decor huius honorem

Accumulant pariter, eius pro laude loquentes.

Encleticum gerit illa caput nec corporis ullam

Iacturam patitur, sed lumen legat in unum,

475

Vt quibus insideat mens, enclesis ipsa loquatur.

Exponit mentem facies animumque fatetur.

Virgam uirgo gerit, qua totum circinat orbem,

Qua terre spacium metitur, qua mare certis

Limitibus claudit, qua circinat ardua celi.

480

Et quamuis eius uestis respersa minutim

Pulueris imbre foret, non denigratur honestas

Materie formeque decor, sed gramate multo

Picturata nitet multoque superbit honore.

Hic artem totam picture lingua recenset,

485

Que mensurandi doctrinam fundit et usum

Edocet, immensum claudit, spatiosa refrenat

Paruaque consequitur, metitur magna, profundum

Scrutatur, ualles habitat, conscendit in altum.

Hic legitur quid sit punctum, que linea curua,

490

Recta uel equalis, que circumflexa uocetur

Queue superficies piano contenta, profundum

Ignorans altoquc carens, decurrit in equm;

Quid sit tetragonus, quid forma triangula, quid sit

Mensura triplici clausum, quid sterion aut quid

495

Circumducta sua describat linea centro;

Cur centrum sedet in medio, cur angulus omnis

Aut obtusus hebet, aut sursum tendit acutus

Obtusoque minor sit rectus, maior acuto;

Cur iuxta leges artis normamque datorum,

500

Supra grama datum proeedens tramite recto,

Equorum laterum trigonus describitur, in quo

Sese prosternens partem data linea donat;

Qualiter a puncto ducatur linea cumpar

Proposite reddensque datam; cur linea maior

505

De se producat, abciso fine, minorem;

Cur huius tyrones artis eleufuga terret

Atque prius cogit illos exire profundum

Quam subeant labique priusquam in arte laborent;

Qua racionis ope sibi forma triangula formam

510

Repperit equalem; cur linea partibus equis

Scinditur, aut simili distinguitur angulus arte

Inque duos unum diuisio diuidit una.

Hac igitur ueste uirgo nitet, immo uirago

Glossat in hac mentem, uirge dans ocia, fabrum

515

Induit et sparsam mentem componit in unum.

Mente, manu, studiis inuadit, corrigit ipsam

Plumbi materiam quam crebro malleus urget.

Imprimit ad placitum formam, uetus exit et intrans

Forma recens plumbi ueteres excusat abusus.

520

Nascitur ex plumbo rota tercia, nata priorem

Reddit et in uultu formam gerit illa prioris,

Illic artifices pictoris littera clamat,

Qui rerum tractus, mensuras, pondera fines,

Limite sub certo claudentes, aera, celum,

525

Astra, fretum, terras simili racione tuentur.

Hic geometra Tales sine motu preterit orbem

Aerii tractus, sine pennis transuolat equor,

Occeani spacium sine remige transit, in astra

Absque gradu graditur, sine tactu tangit Olimpum.

530

In seriem precepta ligans artemque retexens,

Euclides partes artis locat ordine iusto,

Quas ueluti quodam racionis fune ligatas

Nectit et ex una reliquas exire putares.