Anticlaudianus sive

De officiis viri boni et perfecti

1182/83

___________________________________________________

Liber quartus

Ultima subsequitur uirgo, que prima decore,

Cultu prima, gerit primam sub pectore mentem;

Non morbo, non tristicia, non mente magistra

Degenerat caput in terram, sed uultus in astris

5

Heret et archanum celi causasque fugaces

Venatur uisus, mentis preambulus, illi

Nunciat et crebro mentem docet asecla mentis.

Ori fulgor adest, qui facto fulgure nostrum

Verberat intuitum, dum uisus fulgur adultum

10

Deuitans, oculi tunicas exire ueretur.

Implet spera manum, spere tamen umbra uideri

Hec melius posset, que solam suscipit umbram,

Nec proprium spere retinens consurgit in altum,

Sed iacet in piano, nullo promota tumore.

15

Vestis inardescit gemmis auroque superbit

Et splendore suo Stellas equare uidetur.

Hic uiget, hie loquitur, hie instruit, hie docet, immo

Dat precepta suis picture dote facultas

Que docet astrorum leges, loca, tempora, motus,

20

Signa, potestates, discursus, nomina, causas.

Hic legitur que sit celestis spera, quis axis

In partes speram distingat, quis polus axem

Terminet, aut sursum tendens, aut mersus in imo;

Cur mundi sit forma teres mundusque ligetur,

25

Quinque parallelis cinctus zonisque quibusdam

Sectus, in extremis rigeat, medio tenus estu

Torreat atque duas laterales temperet harum,

Excessu dupplici castigans frigore flammam;

Cur decurtatus concludat utrumque colurum

30

Circulus et neuter ad puncta priora redire

Possit, sed nomen abscisio donet utrique;

Cur obliqua means, decliui limite ducta

Linea signiferi duodeno sydere celum

Pinguat et hospicium peregrino grata planete

35

Donet et ipsius proprium communicet illi;

Qua racione meant stelle, qua lege planeta

Directum metitur iter, qua lege retrorsum

Aut fugit aut certa fluxus stacione moratur;

Qua racione meant obliquo signa meatu,

40

Cur signum proprios directius exit in ortus

Opposite, furans nascendi tempora, tempus

Perdit in occasu quod plus expendit in ortu;

Quis lune motus, que solis spera, quis orbis

Mercurii Venerisque semita, que uia Martis,

45

Que mora Saturnum retinet; quo limite currit

Stella Iovis motusque uagos quis circulus equat;

Quis sursum tendens egressa cuspide terram

Exit et in terra nescit defigere centrum.

Ergo puella gerens tanti sollempnia cultus,

50

Non animum sepelit nec pigra per ocia sese

Distrahit aut animi uires effeminat, immo

Exercet studiis totam cum corpore mentem.

Exit spera manum, quoniam manus ipsa uocatur

Ad noua, que cudens fabri sibi uendicat artem.

55

Dum manus excudit aurum massamque figurat,

Nascitur ex auro rota quarta, decoris honore

Hec comites uincens, primas facit esse secundas.

Illi scripture facies applaudit et illos

Colligit in scripto, qui, ducti remige mentis,

60

In superas abiere domos secretaque celi

Scrutati, meruere sibi deitatis honorem.

Illic astra, polos, celum septemque planetas

Consulit Albimasar terrisque reportat eorum

Consilium, terras armans flrmansque caduca

65

Contra celestes iras superumque furorem;

Astraque sustentat, dum sustentatur ab astris

Athlantis uirtus, celi sine pondere pondus

Gestat, fert celum, dum fertur dumque ferendo

Syderibus cedit, cedenti sidera cedunt.

70

Has igitur currus partes, ut norma requirit,

Ordo petit, poscit racio, Prudencia dictat,

Cudit et excudit, facit immo perficit, ornat

Exornatque simul lima meliore sororum

Pretaxata cohors, nullumque relinquit in istis

75

Enormis forme uultum maculeue querelam,

Apponensque manum supremam, fine beato

Concludens operam, sparsas Concordia partes

Ordine, lege, loco confederat, unit, adequat.

Ergo iunctura, clauis gumfisque ligate

80

Partes effigiant currum qui luce decoris

Preradians, facie propria demonstrat in ipso

Diuinam sudasse manum superumque Mineruam.

Tunc Racio monitu Nature docta docentis,

Quinque sibi presentat equos, quos federat illa

85

Federe complacito, concordi pace, fideli

Connexu, cogitque iugo seruire iugales

Indomitos, primis quos enutriuit ab annis

Gracia Nature, que sic construxit equinos

Mores, mis animi quedam uestigia donans,

90

Vt, quamuis bruti, tamen hii uenerentur alumpnam.

Insuper, in quantum patitur Natura, iugalis

Horum quisque sue nature munera iactat:

Nil cultus formeque nihil peregrinat ab illis

Quod plene possit speciem cumulare iugalis.

95

Primus equs cultu, forma cursuque sodales

Preuenit et reliquos proprio summitit honori.

Cultus, forma, color, species, audacia, cursus

Ditat eum nec in hec patitur sibi damna, quod illum

Respersus candore color subrufus inaurat.

100

Non meat, immo uolat nec enim discrimine passus

Inscribit terram nec gramen curuat eundo,

Sed celeri cursu terram delibat euntis

Passus et in terra uestigia nulla relinquit,

Sed leuis aura suos stupet inuenisse volatus

105

Miraturque sui Boreas torpescere cursum.

Aura cadit, lentescit auis, uolucrisque sagite

Cursus hebescit, equi lentescunt omnia cursu.

Anticipat monitum calcaris, sponte meatum

Aggreditur facilique tamen frenatur habena.

110

Preterea dotes natiuas aggerat ipsa

Nobilitas generis, Pyroum namque parentem

Iactat et in speculo prolis pater ipse resultat.

Hunc dedit in munus Iouialis gracia matri

Nature, cuius grates dantisque fauorem

115

Accumulat doni meritum, quo munere maius

Nil potuit tantus tante conferre parenti.

His igitur, uelud ipsius natura requirit,

Nobilitatur equi species, infraque secundus

Pollet equs specieque minor cultuque minori

120

Cultus et inferior, cursuque remissior illo.

Et quamuis minor a primo formaque secundus,

Est tamen in reliquis maior primusque decoris

Munere, sed reliquos superans, superatur ab uno;

Et si non equo passu contendere primo

125

Possit equo, non aura tamen fugitiua secundum

Preuenit, immo pari cursu contendit eidem.

Se uarians nullo prescribitur ille colore,

Sed uultum proprii mentitur sepe coloris.

Intonat ille fremens, hinnitibus aera crebris

130

Verberat et tenuem sine uulnere uulnerat auram.

A collo suspensa sonos crepitacula dulces

Reddunt et multo perfundunt aera cantu.

In uultu gerit ille patrem, dum reddit Eoum

Gestibus huncque suum forma probat esse parentem.

135

Muneribus prelarga suis, hoc munere uiuo

Nature cumulauit opes meruitque fauorem

Numinis et proprium dono descripsit amorem.

Tercius a tanta speciei luce parumper

Obliquatur equs nec enim sibi dona priorum

140

Vendicat, immo minus retinens suspirat ad illos.

Et quamuis species huius tenebrescat eorum

Respectu, tamen ad reliquos collata nitorem

Exerit et proprio non est fraudata decore.

Et quamuis agili cursu uincatur ab illis

145

De quibus exiuit sermo, tamen ipse triumphans

In reliquis uictor gaudet reliquosque uolatu

Vincit et in proprio motu concludit eisdem.

Subtilis respergit eum mixtura coloris,

Sed fugiens oculos, uisum color ille recusat.

150

Conserti floris series quasi ueste decenti

Induit hunc et ei proprios inspirat odores.

Flos uiole perfundit eum, rosa debriat auras

Affines naresque thimi saciantur odore.

Nescia natiui choitus, equa flamine solo

155

Edidit hunc, ignara maris, contenta mariti

Aeris afflatu, Zephiro gravidata marito.

Hoc dono Zephyrus Nature matris amorem

Mercatus, proprium uectigal soluit eidem.

Degenerat polletque minus, lentescit abunde

160

Quartus equs formaque jacet cursuque tepescit,

Predictis famulans, illos quasi pronus adorat.

Ancillatur eis nec se negat esse clientem

Horum, sed tanquam dominis ut uerna ministrat.

Non tamen omnino Naturam sentit auaram,

165

Immo dote sua qua se tueatur habundat,

In nullo paciens eclipsim muneris huius,

Quo de more solet Natura beare iugalem.

Nec uiole marcent, quamuis rosa floris honore

Splendeat aut cultus componat lilia candor.

170

Non omnis delirus erit cui sensus Vlixis

Defficit, aut mutus quem nescit musa Maronis.

Non nitor argenti liuet, si fulgurat aurum,

Non minus arma rapit Hector, si plenius Aiax

Fulminat: a simili non omnis gloria quarto

175

Absentatur equo, quamuis gradus ille negetur

Emphatice laudis, in qua Natura priores

Sistit equos. Non iste tamen deiectus ab omni

Munere Nature queritur, sed gaudet in illa

Fortuna qua diues eum Natura beauit.

180

Glaucus ei color arridet, respergit eundem

Imber et irriguo ros compluit imbre iugalem.

Hoc speciale sibi retinet propriumque reseruat,

Quod celer ad potum non obliuiscitur escam.

Potibus indulget, pre cunctis solus ad esum

185

Currit et in potus deffectus supplet equorum.

Hunc genuit Tritonis equs iurisque paterni

Heredem statuens, sese descripsit in illo:

Nature Triton dans intersigna fauoris

Contulit hoc munus, donans cum munere mentem.

190

Vix speciem deffendet equi formamque tenebit

Quintus equs, si quis temptet conferre priores

Isti, nam deponet equm laruaque iugalis

Vestitus sapiet asinum, deiectus eadem

Segnicie, plene mores exutus equinos.

195

Si tamen ad primos collatio nulla redundet

Huius equi, sed eum proprio scrutemur in esse,

Non erit a propriis exclusus dotibus eius

Cultus et in nullo forme pacietur abusum.

Quintus equs quartum redolet partimque figurat,

200

Sed tamen in modico quintus demittitur, in quo

Parcius arrisit predicto forma iugali,

Qui magis in terram sese demittit eundo.

Nec satis ad plenum caput erigit, immo caduco

Declinans uultu, uisus descendit in imum.

205

Vestit eum color obscurus quem possidet ipsa

Nigredo, nullum passura colorem,

Nec plebeia uiget generis fortuna, sed Ethon

Hunc genuit, qui Solis eqos se gaudet habere

Fratres et fratrum sese deffendit honore.

210

Ops, superum genitrix, in signum federis isto

Naturam donauit equo, quo nodus amoris

Firmior effectus illarum uota ligauit.

Predictos Racio, propria racione magistra,

Sub iuga cogit eqos, themoni federat, urget

215

Effrenes, ligat indomitos frenatque uagantes.

Primum sternit equm, stratum conscendit, habenis

Corrigit excursus, in uirga uisitat, instat

Verbere, uoce, minis; ilium uix illa quietum

Reddit, sed tandem superatus uincitur, illi

220

Paret et ad nutum Racionis fessus anhelat.

Sic primum componit eqos auriga Sophye,

Ne, si quadrigam Fronesis conscendat, eisdem

Indomitis, spacientur equi normamque relinquant,

Deuia sectentur, laxent iuga, uincula soluant,

225

Cuncta fluant, nutet currus, compago uacillet,

Cingula soluantur, laxetur nexus, habene

Depereant et tota labet substancia currus.

Postquam compositus ordo, per singula currens,

Singula composuit, Fronesis conscendere currum

230

Disponens, talem sese componit in usum:

Assidet; applaudit, congaudet, complacet illi

Curia tota simul multoque fauore recessum

Virginis exhylarat, reditus felicius omen

Orat et euentus reditu meliore serenos.

235

Oscula multiplicat repetens et in ore sigillans

Imprimit expresse; complexu brachia nectens,

Colla ligans animoque simul cum uoce salutans,

Illam congeminans iterat repetitque salutem.

Tunc monitu Racionis adest Prudencia; currum

240

Conscendit currusque decor cumulatus habundat

Plenius et roseo flammatur sidere uultus.

Instat equis Racio; uirga dictante, iugales

Aggrediuntur iter. Currus subtollitur, exit

Terras et tenuem currens euadit in auram.

245

Aeris aggrediens tractus Prudencia caute

Singula disquirit animo que uendicat aer

Ipse sibi, scrutatur eum penetratque fugacem.

Inquirit que materies, que nubis origo,

Quomodo terra madens proprio sudore resudat

250

In nubes celoque suos componit amictus;

Cur Phebus sitiens estuque caloris hanelus,

Haurit ab Oceano potus, sua pocula uertit

In nubes, crasso suspendit in aere nimbi

Vasa, cyphos ymbris uarii pluuieque lagenas;

255

Qualiter ignis hebet moriens in nube paritque

Fulmina, dum moritur, sic morte nocencior instat

Quam uita, uiuusque nequit quod mortuus infert;

Vnde trahunt ortum uenti, que semina rerum

Inspirent motum uentis causasque mouendi;

260

Cur Auster pluuias, pluuie pincerna, propinat

Terris et plene largitur pocula mundo;

Qualiter austrinos Boree sitis ebibit imbres

Emundatque uias pluuiis quasi scopa uiarum;

Qualiter agricola Zephyrus sine uomere terram

265

Excolit et florum segetes extollit in ortus;

Cur uolucris celeri pennarum remige tuta,

Plumas in remos, alas in carbasa fingens,

Transmeat aerium pelagus quasi nauis ymago

Et sine naufragio talem pertransit abyssum

270

Tuta, nec in tali pelago timet illa Caribdim.

Aeris occultos aditus, secreta, latebras

Altius inquirit Fronesis sensuque profundo

Vestigans, uidet intuitu meliore uagantes

Aerios ciues, quibus aer carcer, abyssus

275

Pena, dolor risus, mors uiuere, culpa triumphus.

Quorum mens, humili liuoris lesa ueneno,

In genus humanum uirus transfundit, ut ipsum

Consimili sanie morboque laboret eodem.

Hii sunt qui semper in nos armantur, inhermes

280

Deiciunt, uincunt armatos, rarius ipsi

Cedunt, sed uicti nequeunt iterare duellum,

Qui, uelud aerio uestiti corpore, nostram

Mentiti speciem, multo phantasmate brutos

Deludunt homines, falsi uerique sophyste.

285

In tenebris lucem simulant, in lite quietem,

Abscondunt sub pace dolos, in felle figurant

Dulcia, sub specie recti uiciata propinant.

Hos Deus esse deos fecit, quos lumine uero

Vera dies fudit et quos ab origine prima

290

Vestiuit deitatis honos; qui luce relicta

In tenebras adiere suas; qui fonte relicto

Inferni petiere lacus; qui, ueste decoris

Exuti, uestem gemitus saccumque doloris

Iniecere sibi; qui, maiestate superna

295

Deiecta, sine fine sibi meruere ruinam.

grauis euentus, casus miser, unica pestis!

Iam seruit qui liber erat, mendicat habundans

Qui fuit, exilium patitur qui primus in aula

Regnabat, patitur penas a rege secundus.

300

Hoc casu fit gemma lutum, fit purpura saccus,

Lux tenebre, species confusio, gloria casus,

Risus tristicies, requies labor, alga iacinctus.

Celestis sic stella cadit, sic Lucifer, ortus

Nescius, occasu premitur, sic ciuis Olimpi

305

Exulat eiectus nec temperat exulis omen.

Spes reditus, spes omnis abest ceditque timori.

fastus uitanda lues, fugienda Caribdis,

Culpa grauis, morbus communis, publica pestis,

Ianua peccati, viciorum mater, origo

310

Nequicie, semen odii, uenacio pugne!

Que cadit ascendens, elata perit, peritura

Erigitur, promota ruit, ruitura tumescit.

Que se ferre nequit, supra se lata, ruinam

Infra se patitur nec sese sustinet, immo

315

Mole sua premitur, proprio sub pondere lapsa.

Extra se cogit hominem se querere, de se

Exit homo, factusque sibi contrarius a se

Discrepat oblitusque sui se nescit et ultra

Transgrediens euadit adhuc, plus esse laborans

320

Quam sit, nec propria contentus origine, sese

Esse cupit maior et se superare laborat;

Quod petit amitens, perdens quod postulat, optans

Quod sibi mentitur, falsum uenatur honorem.

Hec pestis rectum uiciat, deturpat honestum,

325

Fermentat mores, iustum fugat, utile perdit.

Hec saliunca rosas, hec nubes nubilat astra

Virtutum, cuius tenebris paciuntur eclipsim.

Hac lue celestis regni proscriptus ab aula,

Delictum luit exilio penaque reatum

330

Angelus, a propria deiectus sede, tumore

Fractus, deiectus fastu, liuore solutus.

Aeris excurso spacio, quo nubila celi

Nocte sua texunt tenebras, quo pendula nubes

In se cogit aquas, quo grandinis ingruit imber,

335

Quo uenti certant, quo fulminis ira tumescit,

Ethera transgreditur Fronesis, quo gracia pacis

Summa uiget, quo grata quies, quo gracior aura

Cuncta fouet, quo cuncta silent, quo purior ether

Ridet et expellit fletum, quo nubilus aer

340

Ingemit et totus archano lumine floret.

Etheree lucis superatis tractibus, illa

Alcius ingreditur spacium, quo splendor et ignis

Iura tenent, lux grata micat, sed coniuga luci

Lucis blandicias retrahit uis ipsa caloris.

345

Hic rerum nouitas, rerum decus, unica rerum

Forma, decor mundi uisum demulcet euntis

Virginis et cantus species noua debriat aurem,

Sed parco tamen auditu sonituque minore

Concipit illa sonum, certa tamen imbibit aure,

350

Qualiter iste sonus cythare celestis obesis

Vocibus expirat, ubi lune spera remisso

Suspirat cantu, rauce sonat, immo sonando

Pene silet, languetque sonans, neruique iacentis

Inferius gerit illa uicem, cordamque minorem

355

Reddit et in cythara sedere uix illa meretur.

Hic uidet explicito uisu Prudencia lune

Detrimenta, uices, cursus, momenta, labores,

Quomodo iunctus ei Phebus depauperat illam

Luce, uel econtra Phebo furatur honorem

360

Luminis et populos fallaci nocte timere

Cogit et effigiem noctis sine nocte figurat;

Humores cur luna parit, cur equora lune

Detrimenta luunt uel eadem diuite gaudent;

Quid notet in luna lune nota quidue notando

365

Signet, nec tenuem possit delere lituram

Splendoris cumulus, dum fonti luminis instat

Parua lues, nec ei dignatur cedere, cum quo

Litigat et radio lucis magis umbra diescit.

Alcius euadens, uirgo conscendit in altum,

370

Sol ubi iura tenet, ubi solis cereus ardet

Et lucis scaturit fons uiuus, uena caloris

Manat splendorisque noui thesaurus habundat.

Illic uirgo uidet que sit uia, semita, cursus

Solis et unde sibi sumat fomenta uigoris

375

Etheree lucis genitor, fons, mater, origo;

Qualiter in stellis regnans artansque planetas

Imperio seruire suo, nunc stare meantes

Cogit, nunc tumidos sectari deuia sola

Maiestate iubet, nunc libertate meandi

380

Concessa motus, reddit sua iura planetis;

Qualiter alternans uultus erroris in ortu

Fit puer inque die medio iuueneseit adultus,

Mentiturque uirum tandem totusque senescit

Vespere: sic uarias species etatis ad horam

385

Sol prefert unusque dies complectitur euum.

Iam lune sonitum fastidit uirginis auris

Quam dulcis meliorque sonus seducit, inescans

Aurem, nec cantus memorem sinit esse prioris.

Hunc cantum Syrena parit, que solis adheret

390

Motibus et cytharam uocis dulcore fatetur.

Vox omnis miratur eam, ueneratur adorans,

Tociusque sonus cythare suspirat ad illam.

Egrediens solis regnum maturat in altum

Gressus uirgo suos, sed gressus impedit ipse

395

Limitis anfractus anceps, multeque uiarum

Ambages; tandem superato calle, laboris

Pondere, cautele studio, regione potitur

Qua Venus et Stilbons complexis nexibus herent.

Illic, precursor solis precoque diei,

400

Lucifer exultat, terris solacia lucis

Presignans, ortuque suo preludit ad ortum

Solis et auroram proprio predicit in ortu.

Gressibus hiis Stilbons comes indiuisus adheret,

Tanquam uerna sui comitans uestigia solis,

405

Obnubensque comas radiis solaribus, ignes

Temperat et solis obnubilat astra galero.

Speraque Luciferi motu leuis, ocior aura,

Motu parturiens sonitum, lasciuit acuta

Voce, nec in cythara Veneris plebea putatur

410

Musa, sed auditis assensum iure meretur.

Voce pari similique modo cantuque propinquo

Mercurii Syrena canit Venerisque camenam

Reddit et ex equo sonitu citarizat amico.

Progreditur Fronesis, flammata palacia Martis

415

Ingrediens, stupet insultus irasque caloris

Quem parit ille locus qui, totus in igne uaporans,

Nil nouit nisi feruores ignisque procellas.

Non ibi luget hyems, non ueris gracia ridet,

Non tumet autompnus, sed tantum fulminat estas.

420

Imperat hic Mars igne calens, fecundus in ira,

Bella serens siciensque lites nostrique sititor

Sanguinis, excuciens pacem fedusque recidens,

Qui regni uiolare fidem, mutare potentes

Gaudet, flammantis uestitus crine comete,

425

Qui parat arma uiris, cogit sperare furentes,

Seminat insultus, parit iras, laxat amores.

Quid gerat interius facies docet ipsa, rubore

Predicat interni rabiem pestemque furoris;

Tabe sua uiciat comitem, sociumque planetam

430

Vel seuum seuire docet, uel forte benignum

Nequicia docet esse trucem leditque ueneno.

Cuius spera ruens tonantis more tonando

Clamat et altisonos resonat clamore boatus.

Alcius exclamat reliquis Syrena tonantis

435

Martis, sed cantus dulcedo remittitur ipsa

Tempestate soni langens, minuitque fauorem

Asperitas, uocisque rigor fert damna fauori.

Et jam Lemniacos uomitus ignisque uapores

Virgineus labor euadit nec flamma uiantem

440

Contigit aut eius ausa est contingere crinem.

Tunc Iouis ignocuos ignes, lucisque serene

Leticiam, risusque poli pertemptat eundo.

Hic regio stelle Iouialis lampade tota

Splendet et eterno letatur uere beata.

445

Hic sydus Iouiale micat mundoque salutem

Nunciat et Martis iram Martisque furorem

Sistit et occurit tranquilla pace furenti.

Cui si stella mali prenuncia, preuia casus

Iungitur, ille tamen inimicum sidus amicat,

450

Alternansque uices, in risus tristia, planctum

In plausus, fletusque graues in gaudia mutat;

Vel si forte Ioui societur stella salutis

Nuncia, stella Iouis uultu meliore salutem

Auget et euentus melioris dupplicat omen,

455

Fedus amans pacisque sator, nutritor amoris,

Extirpans iras, proscribens bella, furores

Compescens, delens lites Martemque refrenans.

Qui motu generans sonitum, non uerberat auram

Obtuso cantu, sed dulcibus allicit aures

460

Cantibus et dulcem Philomenam reddit amenans

Musa Iouis, tantoque sono letatur alumpno

Musica que proprie thesauros aggerat artis.

Vlterius progressa suos Prudencia gressus

Dirigit ad superos, superans Iouis atria cursu,

465

Saturnique domos tractu maiore iacentes

Intrat et algores hyemis brumeque pruinas

Horret et ignauum frigus miratur in estu.

Illic feruet hyems, estas algescit et estus

Friget, delirat splendor, dum flamma tepescit.

470

Hie tenebre lucent, hie lux tenebrescit et illic

Nox cum luce nitet et lux cum nocte diescit.

Illic Saturnus spacium percurrit auaro

Motu progressuque graui longaque dieta.

Hie algore suo predatur gaudia ueris

475

Furaturque decus pratis et sidera florum,

Algescitque calens, frigens feruescit, inundat

Aridus, obscurus lucet iuuenisque senescit.

Nec tamen a cantu sonus eius degener errat,

Sed comitum uoces uox preuenit eius adulto

480

Concentu, quem non cantus obtusio reddit

Insipidum, cui dat uocis dulcedo saporem.

Hie dolor et gemitus, lacrime, discordia, terror,

Tristicies, pallor, planctus, iniuria regnant.