Anticlaudianus sive

De officiis viri boni et perfecti

1182/83

___________________________________________________

Liber sextus

Postquam uirgo Dei solium sedesque superbas

Ingrediens, uoluit noua prelibare uidendo,

Offendit splendor oculos mentemque stupore

Percussit rerum nouitas, defecit in illis

5

Visus et interior mens caligauit ad illas.

Sic sopor inuasit uigilem, sic somnus adulter

Oppressit Fronesis animum, sompnoque soporans

Extasis ipsa suo, mentem dormire coegit.

Et jam precipitem pateretur lapsa ruinam,

10

Ni comes occurrens manibus complexa cadentem

Sisteret, et blando complexu uirginis artus

Confortans, tantos lapsus eluderet, ipsam

Mittibus aggrediens uerbis mentisque stuporem

Demulcens; mens plena tamen non redditur illi.

15

Sed postquam ualuit nulla racione stuporis

Extirpare malum totamque reducere mentem,

Vt Fronesi ferat auxilium totumque soporem

Excuciens, reddat mentem cogatque reuerti,

Sollicitat precibus propriam regina sororem,

20

Que superum solio residens, celeste profundum

Scrutatur solisque Dei penetralibus heret,

Cui Racio nichil affirmat, cui sufficit ipsa

Credulitas et sola Fides, Racione remota.

Ipsam namque Fidem Racio non prevenit, immo

25

Ipsa Fides hanc anticipat Fideique docenti

Obsequitur tandem Racio, sequiturque docentem

Articulos Fidei, diuinaque simbola carnis

Inserit hec, scribens animo quod arundine pingit.

Purpureis clauata notis niueumque colorem

30

Intermixta rubet uestis candore represso,

Qua mulier predicta nitet, cultusque fatetur

Arbitrium mentis, mens ipsa uidetur in illo.

Picture cedit uestis que tota figuris

Scribitur et forma pretendit scripta libelli.

35

Hic renouat ueteres uiuens pictura magistros,

Per quos nostra fides totum diffusa per orbem

Claruit et laudum titulis preclara refulsit.

Hic Abraham, nostre fidei pater, exuit actus

Patris, dum summo Patri parere libenti

40

Contendens animo, nato pater esse recusat,

In quo discordes Natura Fidesque duellum

Exercent unamque trahunt in dissona mentem;

Nam Natura docet genitorem parcere nato.

Econtra stat firma Fides que spernere natum

45

Imperat, ut summo faueat Natura parenti.

Quod non uult cupit ergo pater; nunc parcere temptans,

Nunc offerre uolens, tandem negat ipse quod optat.

Ergo succumbit Fidei Natura dolensque

Cedit uictrici, quod non uult uelle coacta.

50

In robur Fidei, uirtutum luce choruscat

Petrus et ipsius uirtus splendescit in umbra.

Armatus uite meritis et dote sophye,

Blandiciis, racione, minis, uirtutibus instat

Paulus et introitum fidei gentibus offert.

55

Nec solum signis, uerum racione, rebelles

Vincit nec satis est concesso calle meare:

Plus cupit atque uiam gaudet racione parare.

Illic blanda, minas, ergastula, uerbera, mortes

Expugnat, clipeo Fidei protectus et armis

60

Iusticie, superatque suos Laurencius ignes.

Par pugne meritis et eisdem miles in armis

Mundum deuincens, Vincencius omnia uictor

Calcat et in uiuos pugnans in morte triumphat.

Hunc habitum, quamuis scripture pingat honestas,

65

Nulla tamen uestem lasciuia deprimit, immo

Talis erat qualem matrone postulat etas,

Que senii metas attingit plena dierum,

Canicie respersa caput seniique pruina.

Nec tamen illius faciem matura senectus

70

Exarat in sulcos; facies discordat ab euo,

Que iuuenile docet euum, contraque loquntur

Cani, cum canis sic uultus gracia certat.

Hec mulier, motu proprio precibusque sororis

Tacta, mouet gressus illuc ubi lesa sopore

75

Letargi languet Fronesis mortisque figuram

Exemplans, moritur uiuens et mortua uiuit.

Sed postquam ueniens signis dictantibus illam

Agnouit, uidit stupidam stupuitque iacentem.

Hos casus miserata dolet mentisque rigorem

80

Exuit, in gemitus erumpens, fractaque parumper

Magestas animi molescere cogitur, exit

Duricies et sola tenet miseracio mentem.

Hec igitur magis accedit propiusque iacentem

Visitat et querit languoris semina, temptat

85

Cuncta, locum, tempus, causam, sinctomata morbi

Caute disquirens, cuius uestigia tandem

Inuenit et Fronesim letargi sompnia passam

Noscit, ut exterius languoris signa fatentur.

Inuenta racione mali morbique reperta

90

Materie, disquirit adhuc que causa salutis

Languoris causas ualeat secludere, pestem

Perdere, supplantare luem morbumque fugare.

Ergo minis, precibus, plausu, clamore, soporem

Expugnare parat, sed talis sompnus obaudit.

95

Nec mirum si morbus ad hec contempnit abire.

Non erat iste sopor somni, sed mortis ymago,

Que uite tenebrat lucem uitamque soporat

Plus sompno, sed morte minus, maiorque sopore,

Morte minor, sed fida tamen prefactio mortis.

100

Cum talis nequeat medicina refellere morbum

Nec tantum ualeat morbi superare uigorem,

Celesti confecta manu, condita sapore,

Mellifluo gustu mellita, suauis odore,

Secretas redolens species, terrena repellens

105

Condimenta, nouum celi thimiama propinans,

Exquisita datur languenti pocio, totum

Que corpus peragrat, uitalia circuit, intrat

Venas, disquirit neruos penetratque medullas.

Huius ad aduentum Fronesis sibi redditur, ad se

110

Dum redit, et totus mentis seducitur horror.

Hic stupor ipse stupet medicinam posse; fugatus

Miratur talem medicine cedere morbum,

Sed quamvis oculus mentis resplendeat intra,

Languescit tamen exterior nec ferre nitorem

115

Sustinet empireum nec tantum fulgur Olimpi.

Ergo suam solers matrona recurrit ad artem

Et presigne, decens, rutilans, immitabile, tersum,

Grandi diffusum spacio scriptumque figuris

Presentat Fronesi speculum, quo cuncta resultant

120

Que locus empireus in se capit, omnia lucent,

Que mundus celestis habet, sed dissona rerum

Paret in hiis facies. Hic res, hic umbra uidetur,

Hic ens, hic species, hic lux, ibi lucis imago.

Detinet hoc speculum mentem uisumque Sophye

125

Sistit, ne maior oculis lux obuiet, illos

Offendens, uisumque simul cum mente fatiget.

Hoc speculum mediator adest, ne copia lucis

Empiree, radians uisum, depauperet usum.

Visus in hoc speculo respirat, lumen amicum

130

Inuenit et gaudet fulgens cum lumine lumen.

Cernit in hoc speculo uisu speculante Sophia,

Quicquid diuinus in se complectitur orbis.

Dum noua queque uidet, miratur ad omnia, gaudet

In cunctis, nouitas noua rerum gaudia gingnit;

135

Eius cum uisu mens delectatur et omnes

Eroris pellit nebulas et gaudia mentem

Perfundunt; perit omne sui sintoma doloris.

Si qua minus plene cognoscit, plenius illam

Asistens matrona docet suppletque minorem

140

Intuitum panditque latens aperitque reclusum.

Hic uidit angelice plebis superique senatus

Miliciam, palmamque simul dulcesque triumphos

Sanctorum, meritum dispar fructusque laborum.

Virginis illius meritum miratur, adorat

145

Partum quod peperit, non marcescente pudoris

Flore, nec atrito feruente libidinis estu.

Conceptus partusque modum floremque pudoris

Intactum stupet admirans, non inuenit unde

Sit matri que nulla uiri commercia nouit.

150

Confugit ad logice leges; hec ergo parentis

Iura negat, cui uirginitas concedit honorem

Virginis, a simili uult supplantare pudorem

Virgineum matri, quam disputat esse parentem

Partus, et ad matrem natiuo iure refertur.

155

Ista tamen racio nutat, cum uirgine matrem

Inuenit et logices uidet argumenta iacere.

Amplius admirans, magis hesitat, amplius herens,

Inquirit quo iure poli, qua lege beata

Nata patrem, terrena Deum, casura manentem,

160

Flos cedrum, sidus solem, scintilla caminum

Proferat, et mellis desudet petra liquorem.

Miraturque Deum nostram uestire figuram,

Et nostras habitare casas flammantis Olimpi

Rectorem, floremque rose latitare sub alga,

165

Et gemmam uestire lutum, uiolamque cicuta

Velari, uitamque mori, tenebrescere solem,

Qui gunfi, que iuncture, quis nexus et unde

Connectant humana Deo, diuina caduco

Consocient hominique Deum, quis federet ordo.

170

Singula dum Fronesis miratur et omnia temptat

Vestigare sue racionis legibus, illam

Asistens matrona monet, ne sompniet illic

Humanas leges mundanaque federa, cursus

Nature nostrasque uices, ubi nulla potestas

175

Illius, sed cuncta silent decreta, pauescunt

Leges, iura stupent, ubi regnat sola uoluntas

Artificis summi, que uult a canone nostro

Excipiens, ubi iura pauent et regula cedit

Artifici, canonque silet, dictante magistro.

180

Non Racio sed sola Fides ibi queritur, illic

Transcendit causas celestis causa, minores

Exuperat leges lex summa et federa legum.

Ergo sufficiat Fides, disquirere cesset

Hic Racio, sistatque Fides Racionis habenas.

185

His monitis fert assensum Prudencia, cedit

Doctrine, sequiturque Fidem totumque superno

Deputat aetori quod nostram uincere legem

Cernit et excepti iuris racione moueri.

Hiis edocta uiam maturius arripit, eius

190

Informat regina gradum gressumque sigillat

Incessu proprio, ne locus abditus, anceps

Callis, distortus limes, uia dissona gressus

Virginis impediat, comitem sibi destinat illam,

Que Fronesi mentem proscriptam reddidit, eius

195

Resiituens uisum, cui cessit abusio morbi,

Quam uia nulla latet, nullus locus abditur illi,

Non delirus obest limes, non semita fallit.

Hiis comitata uie Fronesis securius instat

Ancipitesque uias transit, loca dissona, calles

200

Ignotos; nec iam posset superare locorum

Anfractus; sed nutanti soror utraque uires

Suppeditat, firmatque gradum, gressusque recidit

Pondus, et extenuans penam fastidia tollit.

Oblatum Fronesi uisum deffendit ab omni

205

Luminis occursu speculum, ne debriet illam

Celestis splendor oculosque reuerberet ignis.

Tandem fessa, tremens, admirans, uirgo dietam

Explet et eterni supprema palacia regis

Intrat et expleti superata mole laboris

210

Letatur; sed cuncta stupet que nuncius offert

In speculo uisus, ubi nil mortale, caducum,

Defficiens, terrestre micat, solumque refulget

Eternum, celeste, manens, immobile, certum.

Hic uidet ingenitas species, speculatur ydeas

215

Celestes, hominum formas, primordia rerum,

Causarum causas, racionum semina, leges

Parcarum, fati seriem mentemque Tonantis,

Cur Deus hos reprobat, illos predestinat, istum

Preparat ad uitam, sua munera substrahit illi;

220

Cur alios humiles paupertas cogit, egenos

Opprimit et solum lacrimis saciatur egestas;

Cur aliis prediues opum pluit alueus omnes

Diuicias diuesque natat fecundus in auro;

Cur istos ditat sapiencia, nubilat illos

225

Sensus inops, animus pauper, mendica uoluntas;

Cur forme species purgata serenat Adonim,

Dauus abusiuam speciem gerit, Hector in armis

Fulgurat, ingenii radio scintillat Vlixes;

Cur Cicero rethor, cur Tiphis nauita, pictor

230

Milo, pugil Pollux, rigidus Cato, Naso poeta.

Nec hec sola fauent Fronesis conspectibus; ultra

Progrediens uisus alia nouitate uidentem

Demulcet, redituque suo miranda reportat.

Hic uidet irrigui fontis radiare nitorem

235

Qui prediues aquis, reliquo conspectior anne,

Sidera luce domat, precellit mella sapore.

Cuius deliciis cedit paradisus, odore

Balsama uincuntur, nardus summittitur illi.

A quo procedens riuus non immemor horum

240

Que fons ille gerit, totum sibi fontis honorem

Assumit, fontique pari respondet honore;

Non tamen irriguum minor afflat gratia fontem.

Ergo fons riuum, riuus cum fonte fluentum

Producit, retinens fontis riuique saporem.

245

Cum sint diuersi, fons, riuus, flumen in unum

Conueniunt eademque trium substancia, simplex

Esse, sapor similis, color unus, splendor in illis

Vnicus et uultus horum conformis et idem

Ad speciem fontis sol uincens lumine solem.

250

Hic radium fundit quem sol mundanus adorat,

Cui celum stelleque fauent et supplicat orbis.

Occasum nunquam patitur sol iste, nec ullam

Sustinet eclipsim, nec nubis nubila sentit,

A quo procedens radius Solaris adequat

255

Luce patrem loquiturque suo splendore parentem:

Idem sol, species eadem, lux una, coeuus

Splendor, nequaquam proprio decliuus ab ortu,

Sol alius sed non aliud, sol unus et unum

Cum gignente manens, lux luci consona, fulgor

260

Fulgori splendorque sui non immemor ignis.

De se producit radius cum sole calorem

Qui mulcens urit, urendo mulcebris et ardens

Mitigat, incendens demulcet, temperat urens.

Iste calor siccat uiciorum flumina, sordes

265

Purgat et a uicio uirtutis decoquit aurum.

Iste calor perimit peccati frigora, flammas

Ire, torporis hyemes Venerisque calorem.

Sic calor expugnat ignem, sic flamma repellit

Flammam, sic estus estum splendorque caminum.

270

Pullulat in flores mens isto tacta calore,

Et terram mentis uirtutum flore beato

Purpurat iste calor, dum uer celeste reducit.

Hec mirata diu Fronesis multumque retractans

Singula, que uisus pregustat, freta sororum

275

Ducatu, summi regis conscendit in arcem

Qua residet rex ipse poli, qui cuncta cohercet

Legibus imperii, qui numine numina celi

Constringit, cuius nutu celestia nutant.

Hec igitur uicina Deo uix sustinet eius

280

Immortale iubar, ius magestatis inundans,

Expectat lumen, sed eam deffendit ab isto

Fulgure planicies speculi, quam uisibus offert

Illa suis, lucem speculo mediante retardans.

Tunc uirgo, genibus flexis et supplice uultu,

285

Submisse uocis modulo gestuque timentis

Supplicat eterno regi, uerbumque salutis

Prelibat, mixtaque tremunt formidine uerba.

Sed superum genitor, reddens sua iura saluti,

Erigit hanc et stare iubet motusque timoris

290

Sistere, ne terror animum uocemque retardet.

Erigitur mentemque regit, partimque retardat

Virgo metum, stat mens cum corpore, corporis equat

Mens erecta situm. Sic mens submissa resumit

Vires, erectam mentem sua uerba sequntur.

295

Exit in has uoces animus uerbumque redundat:

«Si nostros gemitus et nostre tedia sortis,

Mundanos casus mundanaque fata, caducos

Ortus, instantes obitus uiteque propinquos

Lapsus et nostre pensemus originis omen,

300

Que nostrum tantos fastus inuadat ut ante

Conspectum faciemque Dei presumat habere

Colloquium noctisque lues cum luce loquatur,

Conueniat regem seruus pauperque potentem,

Factorique suo moueat factura querelam?

305

Sed quia te fontem pietatis nouimus, a quo

Liuoris stimulum bonitas innata relegat,

Cuius iusticie pietas adiuncta rigorem

Temperat et multum discurrere non sinit illam,

Ad te confugimus proscripte quas fugat orbis,

310

Persequitur mundus, homo respuit, improbat omnis

Viuens, sicque tuis, si fas est dicere, mundus

Legibus excipitur, dum nostri jura nefandis

Actibus expugnat, etiam tibi bella minatur,

Nam tua res agitur, paries cum proximus ardet.

315

Hos casus Natura uidet lapsusque cadentis

Mundi, uirtutem uicio succumbere, fraudi

Fedus, amiciciam liti pacemque furori.

Hos gemit excessus, errores luget, abusus

Deplorat mundumque dolet sub nocte iacere.

320

In multis etiam damnat sua fata, reatus

Excusare uolens facto meliore nouisque

Artibus, atque noua medicina tergere morbum.

Qualiter ergo malum superet morbumque recidat,

Putrida membra secet, ne pars sincera trahatur,

325

Occurrat uicio, ne totum diruat orbem,

Vix cognoscit adhuc, sed tandem freta sororum

Colloquio, meliore uia procedit, in istud

Consilium ueniens, ut totum uiribus unum

Cudat opus, per quod proprio succurat honori.

330

Quo ueteres hominum possit pensare ruinas,

Vult hominem formare nouum, qui sidere forme

Et morum forma reliquos transcendat, et omnes

Excessus resecans, regali limite gressum

Perducat, mediumque tenens extrema relinquat,

335

Vt saltem mundo sydus prefulguret unum

Qui iacet errorum tenebrosa nocte sepultus,

Vt sic respiret uirtus, excuset in isto

Erores Natura suos, et conferat uni

Quod multis conferre nequit meritumque fauoris

340

Et laudum titulos saltem lucretur in uno.

Que iacet in multis dampnata suumque decorem

Amittit, dum sola sui jam restat ymago,

Sed nullo firmata manent concepta tenore,

Ni tua conceptis applaudat gracia, ceptum

345

Roboret atque suo confirmet munere uotum.

Nature langueret opus penitusque iaceret

Incultum, ueteris retinens fastidia masse,

Ni tua mature firmaret dextera factum

Infirmamque manum regeret, conduceret huius

350

Scribentis calamum, lapsum suppleret euntis.

Corporis effigiem sibi deputat, exigit a te

Quod superest Natura bonum munusque quod ipse

Solus habes, animamque petit que sola superni

Postulat artificis sensum limamque requirit.

355

Nostras namque manus terrestris fabrica tamen

Exposcit, sed eas anime celestis origo

Ignorat, solique suum sibi deputat ortum.

Ergo tuo nutu, numen celeste caduca

Visitet et corpus celestis spiritus intret;

360

In terra positus, in celo mente beata

Viuat et in terris peregrinet corpore solo,

Virtutum diues opibus, fecundus amore

Celesti, carnisque domet racione tirannum,

Teque tuum fateatur opus, quis fecerit actor

365

Predicet artificemque suum factura loquatur.

Sic ad nos diuinus homo descendat, ut ipsis

Virtutum titulis aliorum moribus instet.

Te saltem moueant Nature dampna, pudoris

Exilium, iactura boni, detractio morum,

370

Error honestatis, fidei proscriptio, legum

Contemptus nostreque preces; si pondera rerum

Vel momenta sumus, noli confundere dudum

Confusas: fuimus et nos quandoque beate.

Si te nulla mouent rerum discrimina, saltem

375

Te gratis moueat tua gracia, suscipe uota

Que damus et precibus deuotis pondera dona.

Si nos a patriis proscriptas sedibus omni

Destituis uoto, deserte uincimur, omne

Perdimus officium nostrasque relinquimus artes».

380

Hiis donat precibus assensus arbiter aule

Celestis, mentemque foras uox prouocat ista:

«Virgo parens rerum, superum germana meique

Filia, celestis ortu, tamen incola terre,

In terris que sola sapis diuina meeque

385

Exemplum deitatis habes, fastidia mundi

Que relevas fletusque tuo solamine tergis,

Non tua degenerat a summa mente uoluntas,

Nam patris ad uotum suspirat nata; parentem

In uoto sequitur patri non dissona proles.

390

Hoc mihi iampridem Racio dictauit ut uno

Munere respicerem terras mundumque bearem

Numine celestis hominis, qui solus haberet

Tot uirtutis opes quot munera digna fauore,

Tot dotes anime quo saltern mundus oberrans

395

Floreret, uiciis aliorum marcidus, immo

Iam defloratus in flore resurgeret uno.

Si terre uicium, scelus orbis, crimina mundi

Ad meritum pensans, uellem persoluere penas,

Aut iterum terras uelarem fluctibus, undis

400

Vestirem montes iterum, totumque periret

Diluuio genus humanum, nec fluctibus ullum

Exciperet uite meritum, nec uiueret alter

Deucalion alterque Noe concluderet archam.

Sed pocius mundus, qui crimine uiuit in uno,

405

Ad uite meritum pena moreretur in una,

Aut terre delicta nouus consumeret ignis,

Inuoluens homines una sub clade, nec unum

Exciperet tante generalis regula cladis,

Aut scelerum pestes alia sub peste perirent.

410

Sed quia iusticie uincit miseracio normam

Iudiciique rigor cedit pietate remissus,

Non penas equabo malis, non premia culpis,

Non ferro purgabo luem, non uulnere morbum,

Sed uictus dulcore precum uestrique misertus

415

Exilii, meliora dabo medicamina mundo.

Munere diuino donis celestibus auctus,

Spiritus a celo terre dimissus in orbe

Terreno peregrinus erit, carnisque receptus

Hospicio, luteum tegimen nouus hospes habebit.

420

Hoc superest ut uestra manus concedat honestum

Huic anime thalamum, regi respondeat aula,

Ne nouus hospicii contagia senciat hospes,

Ne nucleum ledat teste putredo, saporem

Corrupti uasis sibi res contenta maritet».

425

Hiis hylarata magis propriumque oblita laborem

Virgo, nec ulterius pondus conquesta uiarum,

Persoluit grates et celi numen adorat.

Ipse Deus rem prosequitur, producit in actum

Que pepigit. Vocat ergo Noym, que preparet illi

430

Numinis exemplar, humane mentis ydeam,

Ad cuius formam formetur spiritus omni

Munere uirtutum diues, qui, nube caduce

Carnis obumbratus, ueletur corporis umbra.

Tunc Noys ad regis preceptum singula rerum

435

Vestigans exempla, nouam perquirit ydeam.

Inter tot species speciem uix inuenit illam

Quam petit; offertur tandem quesita petenti.

In cuius speculo locat omnis gracia sedem:

Forma Ioseph, sensus Ytide, potencia justi

440

Iob, zelus Finees Moysique modestia, Iacob

Simplicitas Abraheque fides pietasque Thobie.

Hanc formam Noys ipsa Deo presentat, ut eius

Formet ad exemplar animam. Tunc ille sigillum

Sumpsit, ad ipsius forme uestigia formam

445

Dans anime, uultum qualem deposcit ydea

Imprimit exemplo, totas usurpat ymago

Exemplaris opes, loquiturque figura sigillum.

Adsunt factori Parce cumulantque decorem

Facture, non inuidie liuore retracte

450

A donis anime, sed multa dote salutant

Ortam, felici claudentes omine fatum.

Hiis donis ditans facturam, factor eandem

Commendat Fronesi, monet hanc et precipit, addens

Preceptis monitisque minas, ne tanta remisse

455

Conseruet commissa sibi, sed caucius illam

Conducat, meliore uia moderata meatum,

Ne uel Saturni glaciali frigore tacta

Senciat algorem nimium, uel Martis in estu

Torreat, aut dulci pruritu lesa Dyones

460

Langueat, aut lune fluitet torrentibus acta.

Tunc Noys unguenti specie, que funditus omnem

Aeris insultum sistat morbique procellam,

Frigus auaricie, fedeque libidinis estum,

Inuidieque sedet stimulum, contemperet iram,

465

Perfundens animam celesti rore perungit.

Ergo potens uoti, celo demittitur alto

Virgo, gradum properat illucque reuertitur unde

Venerat; in celum stellis radiantibus ardens.

Peruenit; occurrit Racio uotoque potitam

470

Laudat et actoris miratur dona superni.

Tunc comites, quarum ductu Prudencia sursum

Euasit, reddens grates soluensque salutem

Deserit, ad currum rursus solitumque recurrens

Aurigam, ueteremque uiam gauisa resumit.

475

Tunc loca pertransit Saturno proxima, caute

Decipit illa senem, gressum secludit et illi

Se procul absentat fugiens, callemque remotum

Intrat, ut illius queat expugnare furorem.

Saturnique tamen sensisset spiritus iram,

480

Ni liquor unguenti contra pugnasset et illum

Vincens, feruorem superasset celicus imber.

Sic Veneris pestes, sic Martis decipit estus,

Lunaremque globum que tandem singula uincens,

Immensum consummat iter uotisque sororum

485

Expectata diu Prudencia redditur; offert

Nature celeste datum; miratur in illo

Artificis Natura manum, munusque beatum

Laudat et in dono laudatur gracia dantis.