Anticlaudianus sive

De officiis viri boni et perfecti

1182/83

___________________________________________________

Liber septimus

Occurrit Fronesi uirtutum turba suoque

Pendet in amplexu, collum ligat, oscula prebet,

Felicem laudat reditum, cum grata labori

Reddatur merces, felici fine laborem

5

Concludens, nec iam risus et gaudia uendat

Spem timor offendens, cum res superata timorem

Sorbeat et longo succedant gaudia uoto.

Ergo sollerti studio Natura requirit

Materie summam, de qua presigne figuret

10

Hospicium, carnisque domum quam spiritus intret

Celestis, radietque suo domus hospite digna.

Excipit a terra quicquid purgacius in se

Terra tenet, quicquid sibi puri uendicat humor,

Quidue magis purum purus sibi destinat aer,

15

Vel defecatum retinet sibi purior ignis.

Diuidit a toto, diuisaque rursus in unum

Colligit in summa commiscens, dumque futurum

Sic prelibat opus, humani corporis aptat

Materiam, signans operis uexilla futuri.

20

Ergo materiam colere uis ignea donat

Que, quamuis soleat totam turbare quietem

Corporis et bellum plus quam ciuile mouere,

Hic pacata iacet, nullos motura tumultus.

Materiam purus traducit ab aere sanguis,

25

Nec iam luxuriat proprio torrente superbus,

Sed pacem seruat reliquis humoribus humor

Sanguineus nullasque mouet cum fratribus iras.

Mis inferior infra decurrit aquosus

Humor et in morbos iam declinare recusat,

30

Quamuis germane soleat putredinis esse

Proximus et uarias morborum gignere pestes.

Hic fex humorum fecem deponit et omnes

Ingenitos mores melius morata recidit.

Ex hiis materiam ductam Natura monetat

35

In speciem, uultus humani corporis aptans

Materie, cuius miratur turba decorem,

Parque suum stupet in terris decor ipse decorum.

Omnes diuicias forme diffundit in illo

Nature prelarga manus; post munera pauper

40

Pene fuit Natura parens que dona decoris,

Forme thesauros uultu deponit in uno.

Spirat in hac forma Narcisus et alter Adonis

Spirat in hac facie quam, si Venus altera rursum

Cerneret, in solitum decurreret illa furorem.

45

Hoc magis in signum speciei donaque forme

Cedit, quod nulla corpus pinguedine surgit,

Sed magis in maciem tendit, sic omnia iuste

Possidet et nullo decor eius claudicat, immo

Nil maius conferre potest Natura uel ultra;

50

Nil imperfectum, quia perfectissimus actor,

Nec maius uoluit quam quod satis omnibus esset,

Nec decuit fecisse minus qui plus potuisset.

Hec igitur species tantum pretendit honoris

Quod sese possit tute committere laudi

55

Inuidie laudemque suam mereatur ab hoste.

Postquam materiem Nature dextra beauit

Vultibus humanis, animam Concordia carni

Federat et stabili connectit dissona nexu.

Iunctura tenui, gunfis subtilibus aptat

60

Composito simplex, hebeti subtile, ligatque

Federe complacito, carni diuina maritat.

Sic nocti lucem connectit et ethera terre,

Sic diuersa tenent pacem, sic dissona litem

Deponunt propriam nec iam caro bella minatur,

65

Spiritui cedens sed non sine murmure multo.

Nec iam corpoream uestem fastidit abhorrens

Spiritus, hospicio tali letatus et umbra.

Vt melius concludat opus Concordia, uirgo

Que nobis numeri doctrinam spondet et illa

70

Que monstrat uocum nexus et uincla sonorum,

Assistunt operi cepto firmantque duorum

Connubium, numerisque ligant et federe certo

Nectunt, ut carni nubat substancia celi.

Ergo nouus formatur homo: miratur in illo

75

Se tantum potuisse potens Natura stupensque

Vix opus esse suum credit quod fecerat ipsa.

Dat iuueni dotes predictas Copia, pleno

Perfundens cornu Nature munera, nullam

Mensure metam retinens in munere tanto.

80

Et cornu quod nulla prius munuscula, nullum

Exhausit munus, totum diffunditur, in quo

Se probat et quantum possit metitur in illo.

Accedit Fauor in dotem, ne tanta priorum

Munera perfecte perdant preconia laudis.

85

Hiis fauet ergo Fauor, donans ut dona placere

Possint et celeri perfiat tot munera Fama.

Que, quamuis soleat uerum corrumpere falso,

Hic nescit nisi uera loqui moresque uetustos

Exuit et de se retinet sibi nomina fame.

90

Non ibi laus sine re, non res sine laude, suamque

Curat ab ypocrisi laudem res digna fauore.

Munera leticie largitur grata Iuuentus,

Et quamuis huius soleat lasciuia semper

Esse comes, deponit eam moresque seueros

95

Induit atque senis imitatur moribus euum:

In senium transit morum grauitate Iuuentus.

Sic etate uiret iuuenis, quod mente senescit,

Etatem superat sensus, primordia floris

Anticipat fructus et riuum preuenit amnis.

100

Euo concludit animus, dum dispare ritu

Pugnant: Hoc iuuenem loquitur, probat ille senectam.

Risus adest, non ille tamen quem sepe maligna

Gignit abortiuum derisio, liuor ab intus

Parturit, aut extra falsi describit amoris

105

Forma, uel instabilis crebro lasciuia pingit;

Sed multum grauitatis habens uultumque modeste

Inscribens, nullo deformans ora cachino,

Talis erat risus, nullo corruptus abusu,

Qualem causa, locus, tempus, persona requirit.

110

Hiis Pudor accessit, longe fermenta relegans

Luxurie, Veneris declinans dulce uenenum,

Incestusque sitim redeuntem grata Pudoris

Extinguit sacies, fluctusque libidinis a se

Depellit, uincitque fuga, non mente Dyonem.

115

Ypolitus redit ad uitam, redit alter in orbem

Helyas ueteremque Joseph nouus alter adequat.

Forma pudicicie custosque Modestia dotes

Apponit proprias et donum cetera uincens

Dona, nec in dando mensuram deserit, immo

120

Singula describit certo moderamine finis.

Totum componit hominem, contemperat actus

Verbaque metitur, libratque silencia, gestus

Ponderat, appendit habitus sensusque refrenat.

Admonet instanter ut nil agat unde pudendum,

125

Vnde pudor frontem signet mentemque reatus

Torqueat, aut fame titulos infamia ledat.

Demonstrat que uerba, quibus uel quando tacenda

Queue loqui deceat, ne uel dicenda tacendo

Strangulet, aut nimio largus sermone tacenda

130

Euomat atque seram diffuso subtrahat ori.

Describit gestum capitis faciemque uenuste

Suscitat ad recti libram, ne fronte supina

Ad superos tendens, uideatur spernere nostros

Mortales, nostram dedignans uisere uitam,

135

Vel nimis in faciem terre demissus, inhertem

Desertumque notet animum; moderancius ergo

Erigitur, nec enim surgit uel decidit ultra

Mensuram. Signans mentem, Constancia uultus

Scurriles prohibet gestus nimiumque seueros

140

Abdicat incessus, ne uel lasciuia scurram

Predicet, aut fastus nimius rigor exprimat usum.

Et ne degeneres scurrili more lacertos

Exerat et turpi uexet sua brachia gestu,

Aut fastum signans ulnas exemplet in arcum,

145

Admonet illa uirum, uel ne delibet eundo

Articulisque pedum terram, uix terrea tangens,

Eius legitimo firmat uestigia gressu.

Ne cultu nimium crinis lasciuus adequet

Femineos luxus sexusque recidat honorem,

150

Aut nimis incomptus iaceat, scalore profundo

Degener et iuuenem proprii neglectus honoris

Philosophum nimis esse probet, tenet inter utrumque

Illa modum proprioque locat de more capillos.

Non habitum cultus nimio splendore serenat,

155

Non scalore premit, mediocriter omnia pensat.

Ne uitanda foris oculus uenetur et auris,

Melliflue uocis dulci seducta canore,

Seducat mentem deceptaque naris odore

Deffluat in luxus, uisum castigat et aurem,

160

Frenat odoratum; uel ne dulcore saporis

Desipiens, gustus mentem nimium sapiendo

Decipiat, sensum gustus contemperat, usum

Tactus componit, ne deuius erret et intus

Mentem sollicitet, Veneris preludia querens

165

Exterius nostreque ferens uexilla Dyones.

[166-201]Non minor in donis Racio succedit et omne

Diffundit munus, nunc primum prodiga donis,

Iampridem que parca fuit jam parcere dono

Desinit, ipsa tamen redeunt cum fenore dona.

170

Illa monet iuuenem monitu seniore senisque

Largitur mores iuueni. Docet ergo repente

Ne quid agat subitumue nil presumat, at omne

Factum preueniat animo, deliberet ante

Quam faciat, primumque suos examinet actus;

175

Diuidat a falso uerum, secernat honestum

A turpi, uicium fugiens, sectator honesti,

Promittat raro, det crebrius, immo petentem

Munere preueniat nec sit res empta rogatu;

Si quid promittat, promissum munus adequet

180

Vel superet, ne re maior spes gaudia uincat.

Promissum comittetur opus, ne tarda sequantur

Munera, ne doni merito dantisque fauori

Detractet, donum minuat dilacio dantis;

Non fluat in motus uarios, sed firmiter uni

185

Insistat mens fixa bono, ne singula temptans

Nil teneat nec sic animus discurrat ubique,

Quod nusquam; ne planta recens translata frequenter

Areat, aut uarii temptans medicaminis usum,

Inualeat morbus; ne mens sic omnibus assit

190

Quod nulli, sic cuncta probet quod singula perdat;

Nec petat impelli populari laude, nec ipsam

Respuat oblatam, nisi sit uelata colore

Ypocrisis, uerbo querens emungere lucrum;

Nam nimis austerum redolet qui despicit omnem

195

Famam, molescitque nimis qui singula fame

Blandimenta petit, populari deditus auri.

Non animo facili, non aure bibente fauorem

Audiat ypocritas laudes, mendacia fame,

Palponis phaleras, qui uerba sophistica pingit,

200

Et dulci laudum sonitu citarizat in aure

Diuitis et uendit laudes ad pondera doni.

Post Racionis opes et tantum munus, Honestas

Thesaurum reserat proprium iuuenemque suarum

Custodem decernit opum, deponit in illo

205

Quidquid habet, ius omne boni transfundit in illum.

Infames uitare monet, ne fama laboret,

Ne uicina bonos ledant contagia mores,

Vt uicium fugiat, Naturam diligat, illud

Quod facinus peperit damnans, quod praua uoluntas

210

Edidit, amplectens quicquid Natura creauit;

Non homines sed monstra cauens et crimina uitans.

Sic instet uicio quod rerum parcat honori,

In commune bonum ne lux abscondita parce

Luceat et uirtus det fructus clausa minores,

215

Interius sibimet ut pauci uiuat et extra

Vt plures, intus sibi uiuens, pluribus extra;

Vt mundo natum se credat, ut omnibus omnis

Pareat et sapiens sese cognoscat in illo;

Ne loca denigrent famam, ne tempora reddant

220

Suspectum uiteque modus rerumque facultas.

Predictis succedit Honor, predicta colorans

Luce sua, nullamque sinit sentire lituram

Dedecoris, sed cuncta suo perlustrat honore

Muneris, et cultu proprio Decus omnia uestit,

225

Non minus irradians aliarum facta sororum

Quam rosa cognatos flores, quam Lucifer ignes

Sydereos, lapidumque iubar carbunculus auget.

Assistens, Fronesis pluit omnia dona Sophye,

Non illas largitur opes que sepe potentum

230

Excecant animos et magestatis honorem

Inclinant, minuunt leges et iura retardant,

Sed pocius donat thesaurum mentis et omnes

Diuicias animi, quas qui semel accipit, ultra

Non eget, immo semel ditatus semper habundat,

235

Quarum rectus amor, possessio nobilis, usus

Vtilis, utilior largicio, fructus habundans.

Hec est gaza poli, celi thesaurus, inundans

Gracia que doctos ditat, que prodiga largos

Vult possessores et dedignatur auaros.

240

Clausa perit, diffusa redit; nisi publica fiat,

Labitur et multas uires adquirit eundo.

Non istas depascit opes rubigo, nec ignis

Deuorat, aut furis minuit subreptio, mergit

Naufragium, tollit predo, depauperat hostis.

245

Nec solum Fronesis confert sua dona, sed ultra

Procedit, iubet ancillas exponere quicquid

Possunt et quodam certamine fundere dona:

Gramatice doctrina prior precepta Sophye

Complet et in iuuenem descendit tota, nec in se

250

Fit minor, immo, magis crescens, grandescit in illo.

Omne quod ipsius discernit regula, canon

Precipit et dictat artis censura magistre,

In dotem iuuenis confert, ne uerba monetet

Citra gramaticam, ne uerbo barbarus erret.

255

Barbaries quam nulla notat, sic ergo loquendi

Recte scribendique uiam sectatur et artem

Assequitur, damnat uicium toleratque figuram,

Perfundensque uirum Pegasei nectare fontis,

Turba poetarum docet illum uerba ligare

260

Metris et dulci carmen depingere rithmo.

Succedit Logice uirtus arguta, nec alget

Munere pigmeo, uerum contendit in illo

Spargere diuicias et dandi laxat habenas.

Hec docet argutum Martem racionis inire,

265

Aduerse parti concludere, frangere uires

Oppositas partemque suam racione tueri,

Vestigare uiam ueri falsumque fugare,

Scismaticos logice falsosque retundere fratres

Et pseudologicos et denudare sophistas.

270

Assunt Rethorice cultus floresque colorum,

Verba quibus stellata nitent, et sermo decorem

Induit, et multo splendescit clausula luce.

Has sermonis opes, cultus et sidera uerbi

Copia Rethorice iactat iuuenisque loquelam

275

Pingit et in uario presignit uerba colore.

Succincte docet illa loqui sensusque profundos

Sub sermone breui concludere, claudere multa

Sub paucis nec diffuso sermone uagari,

Vt breue sit uerbum, diues sentencia, sermo

280

Facundus, multi fecundus pondere sensus.

Vel si forte fluat sermo sub flumine uerbi,

Fulminet ulterius sentencia, copia fructus

Excuset folii siluam, paleasque uagantes

Vbertas grani redimat sensusque loquelam.

285

Donat opes ars illa suas, que semina rerum,

Federa, complexus, causas et uincula certis

Legibus inquirit, numeros uestigat et omnes

Discutit effectus, quibus omnia fixa tenentur,

Sub uicibus constricta suis numerisque ligantur

290

Cuncta simul, pacemque tenent, cessante tumultu.

Ergo uirum, sua denudans secreta Minerve,

Heredem facit esse suum, iuuenique reuelat

Scibile quicquid habet, quicquid sua copia fundit,

Que racio numeris, que uirtus queue potestas

295

Insit, et in numeris que tanta potencia regnet,

Vt numeri nodo stabilis liget omnia nexus.

Musica diuicias aperit, sua munera multo

Plena fauore uiro concedit, adoptat eundem,

Omne suum uelud heredi delegat eidem.

300

Que uox displiceat uoci, que consonet illi

Monstrat, amicicias uocum rixasque sonorum

Edocet, et que uox trahat, que debriet aurem.

Explicitas in dona manus ars illa relaxat,

Que terre spacium, tractus maris, aeris altos

305

Discursus, celi fines metitur, et omne

Corpus sub certo describit fine nec altum

Impedit, immensum tardat retrahitque profundum.

Illa uirum docet in spacium concludere terram,

Aera metiri, mare sistere, claudere celum

310

Finibus et teretem mundi describere formam.

Astrorum doctrina suum componit in illo

Hospicium, quo nulla magis sibi complacet aula.

Illa docet quis motus agat celestia, stellas

Excitet, aut celi quis spiritus incitet orbem.

315

Hoc doni titulo mundi Sapientia ditat

Presignitque uirum, sed eum diuinius afflans,

Ars diuina poli, ueri uia, nescia falsi,

Ars que sola fide gaudet subnixa nec arte

Nititur, humane fugiens racionis asilum,

320

Gracius arrisit, animam cum celicus ignis

In superis retineret adhuc splendorque serenes

Aspiraret eius, nec nostras etheris imi

Pressuras pateretur adhuc nec tedia mundi.

Illa docet celeste sequi, uitare caducum,

325

Viuere lege poli, sursum suspendere mentem,

Fastidire solum, celum conscendere mente,

Corporis insultus frenare, reffellere luxus

Carnis et illicitos racioni subdere motus.

Succedens Pietas se totam donat et offert

330

In munus, tantumque uiro committit ut ipse

Credatur Pietas, tante pietatis alumpnus.

Hec docet ut maculas animi complanet et omnes

Deponat nubes odii, mens cerea fiat,

Si respersa semel fuerit pietatis oliuo,

335

Sic tamen ut nunquam firme constancia mentis

Deuiet a recto, ne, si pietate remissus

Mollescat iuuenis, magnos effeminet actus

Mollicies, perdatque uiri mens fracta rigorem.

Hec docet ut miseri lacrimas, incommoda, casus

340

Iudicet esse suos, ne se putet esse beatum,

Dum superesse uidet in multis unde dolendum,

Deffendat uiduas, miseros soletur, egenos

Sustentet, pascat inopes faueatque pupillos.

Adnectens sua dona Fides in munere multo

345

Se probat esse Fidem, nec se sibi subtrahit, immo

Monstrat et in dono se disputat esse fidelem.

Illa docet uitare dolos, contempnere fraudes,

Fedus amicicie, fidei ius, pignus amoris

Illesa seruare fide, nec nomine falso

350

Pseudo uel ypocritam simulare latenter amicum.

Preterea monet illa uirum ne querat amicos

Fortune comites, cum qua mutentur et assint,

Vel fugiant, casusque uices et fata sequantur,

Qui cum fortune fugitiuo uere recedant,

355

Aduersi casus hyemes et nubila uitent.

Hec iuuenem docet ut nunquam mercetur amicum

Munere, nec doni merito uenetur amorem,

Nam precio quesitus amor cum munere cedit,

Et quantum durat largicio durat amicus.

360

Perstat talis amor, mensuram muneris implens.

Non ibi uera Fides ubi munus donat amorem;

Non donum largitur amor, dum pondus amoris

Ponderat ipsa dati merces et copia doni;

Sed precis et precii uenali lege relicta,

365

Querat quem uero sic complectatur amore

Illesaque fide quod amor lucretur amorem

Alterius, referatque nouos amor alter amores;

Sicque relatiua dilectio, mutuus adsit

Nexus amicicie, quam nec Fortuna nouercans

370

Soluat, nec casus agitet, nec gloria frangat.

Querat cui possit se totum credere, uelle

Declarare suum totamque exponere mentem,

Cui sua committat animi secreta latentis,

Vt sibi conseruans thesaurum mentis in illo,

375

Nil sibi secretum quod non denudet eidem,

Vt suus in signo tali mensuret amicus

Pondus amicicie, quam lance rependat eadem.

Subsequitur uirtus que gaudet spargera dona,

Fundere diuicias et opum diffundere massam,

380

Que census nutrire uitat uel pascere nummos,

Nec sinit ignauam secum torpescere gazam,

Nec bursam saciat nummis, sed cogit eandem

Ad uomitum, si quid census absorbuit unquam.

Olim parca nimis, nunc uni prodiga, sese

385

Transcendit, uiresque suas excedit in uno.

Hec monet ut mentem dono suspendat ab omni,

Excuciatque manum nec opum succumbat amori;

Diuicias animo calcans et mente triumphans,

Sic conculcet opes ne conculcetur ab illis,

390

Ne manus ad donum currat nexuque tenaci

Viscus auaricie munus constringat adeptum,

Neue relatiuam mercedem munera querant,

Nec lucrum siciat nec premia munus adoret;

Sed sine spe reditus fundantur munera sparsim

395

Solaque nobilitas et simplex gratia mentis

Informet munus et doni condiat usum.

Post alias sua dona libens et leta dedisset

Filia Fortune, Casus cognata propinqui

Nobilitas, si quid proprium cessisset in eius

400

Sortem, quod posset Nature lege tueri.

Sed quia nulla potest, nisi que Fortuna ministrat,

Nil sine consilio Fortune perficit, immo

Matris adire locum disponit filia, gressum

Aggreditur superatque uie dispendia gressu.

405

Est rupes maris in medio, quam uerberat equor

Assidue, cum qua corrixans litigat unda,

Que uariis agitata modis percussaque motu

Continuo, nunc tota latens sepelitur in undis,

Nunc, exuta mari, superas expirat in auras.

410

Que nullam retinet formam, quam singula mutant

In uarias momenta uices, que sidera florum

Iactat et in multo letatur gramine rupes,

Dum leni Zephirus inspirat singula flatu.

Sed cito deflorat flores et gramina seuus

415

Deperdit Boreas ubi, dum flos incipit esse,

Explicit et florum momento fallitur etas.

Sicque furens Aquilo predatur singula, flores

Frigoris ense metit et pristina gaudia delet.

Hic nemus ambiguum diuersaque nascitur arbor:

420

Ista manet sterilis, hec fructum parturit; illa

Fronde noua gaudet, hec frondibus orphana plorat;

Vna uiret, plures arescunt, unaque floret,

Efflorent alie; quedam consurgit in altum,

Demittuntur humi relique. Dum pullulat una,

425

Marcescunt alie; uarius sic alterat illas

Casus et in uariis alternant motibus omnes.

Multa per antifrasim gerit illic alea casus:

Pigmea breuitate sedens demissaque cedrus

Desinit esse gigas et nana mirica gigantem

430

Induit: alterius sic accipit altera formam.

Marcescit laurus, mirtus parit, aret oliua,

Fit fecunda salix, sterilis pirus, orphana fructu

Pomus et in partu contendit uitibus ulmus.

Hic iaculis armata suis, spineta minantur

435

Vulnus et incautis manibus nocet hispida taxus.

Hic raro Philomena canit, citharizat alauda;

Crebrius hic miseros euentus bubo prophetat,

Nuncius aduersi casus et preco doloris.

Hic duo decurrunt fluuii quos diuidit ortus

440

Dissimilis, dispar uultus, diuersa coloris

Forma, sapor uarius, distans substancia fontis.

Predulces habet alter aquas mellitaque donans

Pocula, melle suo multos seducit et hauste

Plus siciuntur aque, potantes debriat, immo,

445

Dum saciat, parit unda sitim potusque sititur

Amnis et innumeros ydropicat ille bibentes.

Murmure lasciuit tenui dulcique susurro

Murmurat et placida rupem preterfluit unda.

Annis in ingressu multi sistuntur et ultra

450

Non patet accessus, qui dulces fluminis undas

Vix tangunt libantque parum, tantoque sapore

Pasci plus cupiunt, immergi plenius undis

Optant et totos perfundunt fluctibus artus.

Procedunt alii, quos alto gurgite mersos

455

Plenior annis habet et prouehit alcior unda,

Quos tamen imbutos tanta dulcedine fluctus

Ad ripam leuis unda refert terreque remittit.

Precipiti lapsu fluuius dilabitur alter,

Sulfureis tenebrosus aquis; absincia gignit

460

Vnda sapore suo, reddit feruore caminum,

Sicque color uisum, gustum sapor, impetus aurem

Turbat et insipidum fastidit naris odorem.

Non has crispat aquas Zephirus, sed funditus illas

Euertens Boreas in montes erigit, undis

465

Indicens bellum cognataque prelia miscens.

Fluminis in ripa lacrimarum flumina multos

Demergunt, qui demergi torrentis abisso

Amne furente timent et fluctus ferre tumultum.

Multus in hunc annem populus descendit et altis

470

Consepelitur aquis tumidoque impellitur anne.

Absorbet nunc unda uiros, nunc euomit; istos

Fluctibus immergit, hos respirare parumper

Permittit, sed quamplures sic sorbet abissus

Quod reuocare gradum superasque euadere in auras

475

Non licet et reditus uestigia nulla supersunt.

Hic fluuius, uariis currens anfractibus, intrat

Torrentem, preclusus aquis, cogitque fluentum

Degenerare luemque suam partitur eidem:

Nubilus obtenebrat clarum, fermentat amarus

480

Predulcem, tepidum calidus, fetosus odorum.